Orhan Yıldız

Artvinli Orhan

TürkBirDev >Türk Birliği




TürkBirDev Türk Birliği
TürkBirDev > Türk Birliği
TürkBirDev
Şah ve Mat: Tüm Oyunları Bozan Bir Hamle - Özet
Biz "Türkler"le sorun nedir? ve Tepkiler
Türk Birleşik Devletleri Kurmanın Gerekliliği. Türk Birliği Neden Kurulmalı?
Bölüm I: TürkBirDev ve Çalişmaları
Bölüm II: Ben ne Yapabilirim?
Bölüm III: Yazi ve Mektuplar
Bölüm IV: Birlige dair Söz ve Şiirler
Bölüm V: Soru ve Yanitlar
Temsilcilikler
Türk Birliği
2007 Türk Kurultayı Sonuç Bildirisi
Türk Dünyasında Dil ve Alfabe Birliğinin Önemi
Türk Kültür Evi
Türk Birliğine Evet Kampanyası İçin
Türk Birliğine Evet Kampanyası

TRT Haber Haberler

Son Dakika Haberleri | Haber Manşetleri



   
  AVRASYA KARDEŞ ÜLKELER BİRLİĞİ TÜRK BİRLİĞİ
  Ozbekistan Cumhuriyeti
 

ÖZBEKİSTAN   CUMHURİYETİ

1. ÖZBEKİSTAN CUMHURİYETİ İLE İLGİLİ GENEL BİLGİLER

 

1.1. Temel Göstergeler

Resmi Adı                   : Özbekistan Cumhuriyeti

Yönetim Şekli              : Başkanlık Sistemi

Cumhurbaşkanı           : İslam Abduganiyeviç Karimov

Bağımsızlık Tarihi       : 1 Eylül 1991

Yüzölçümü                  : 448.900 Kilometrekare

Başkenti                      : Taşkent

Dini                             : Müslüman % 90, Doğu Ortodoks % 6, Diğer % 4

Para Birimi                  : Sum (31 Aralık 2004 itibariyle 1$: 1059 Sum)

Komşuları                   : Afganistan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan

Nüfusu                        : 25.498.700 (2003 Yılı itibariyle)

Resmi Dili                   : Özbekçe (Özbekçe resmi dil olmasına karşın Rusça, başta kamu kurumları olmak üzere yaygın bir şekilde kullanılmaktadır.)

Konuşulan Diğer Diller : Rusça, Tacikçe, Karakalpakça, Kazakça, Tatarca ve Türkmence

Kullanılan Alfabe         : Çoğunlukla Kiril Alfabesi kullanılan ülkede bağımsızlık sonrası çıkarılan “Dil Kanunu”na göre, Latin Alfabesi’ne dönülmesi kararlaştırılmış ve bununla ilgili çalışmaların 2005 yılına kadar tamamlanması öngörülmüştür. Ancak, bu sürenin 2010 yılına kadar uzatıldığı açıklanmıştır.

Önemli Şehirleri          : Taşkent, Semerkant, Buhara, Fergana, Andican, Termiz, Karşı, Cizzah, Namangan, Hokand, Hiva, Ürgenç, Nüks

Üye Olduğu Uluslararası Kuruluşlar :

BM, AGİT, ECO gibi uluslararası kuruluşların yanı sıra Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT), Şanghay İşbirliği Teşkilatı (ŞİÖ), Orta Asya İşbirliği Teşkilatı, 6+2 Grubu, TRACECA Projesi gibi bölgesel birliklerde de yer almaktadır.

Milli Günleri :

14 Ocak, Vatan Himayecileri Günü

08 Mart, Hatun Kızlar Bayramı

21 Mart, Nevruz Bayramı

09 Mayıs, Hatıra ve Saygı Günü

01 Eylül, Müstakillik Bayramı

01 Ekim, Öğretmenler Günü

08 Aralık, Anayasa Günü

1.2. Demografik Göstergeler

Nüfus

:

25.498.700 (2003 Yılı itibariyle)

Kadın nüfusu

:

13.250.360

Erkek nüfusu

:

12.248.340

Nüfus artışı

(1000 kişide)

:

14,5

Nüfusun yaş

gruplarına göre dağılımı

:

0-14 yaş 6.32, 15-64 yaş Y.06,

65 – yaş %4.62

Doğum oranı

(1000 kişide)

:

19,8

Ölüm oranı

(1000 kişide)

:

5,5

Kadın başına düşen doğum oranı

:

20 yaşına kadar %4,7

Bebek ölümü

(1000 doğumda)

:

16,4

Anne ölümü (1000 doğumda)

:

0,322

Ortalama

yaşama süresi

:

71,3 yıl

Kadınlarda ortalama

yaşama süresi

:

74,4 yıl

Erkeklerde ortalama

yaşama süresi

:

70,5 yıl

Nüfus yoğunluğu

:

57 kişi / kilometrekare

Kent nüfusu

:

6,9

Kırsal kesim nüfusu

:

c.1

Okur yazarlık oranı

:

Kadınlarda okur

yazarlık oranı

:

˜,9

Erkeklerde okur

yazarlık oranı

:

™,6

Net göç oranı

:

 

Evlenme oranı

:

 

Boşanma oranı

:

%7,7

Çalışan nüfus

:

9.589.000

Çalışan nüfusun

sektörsel dağılımı

:

Özel sektör t.5, kamu sektörü %.5

Çalışan nüfusun yaş gruplarına göre dağılımı

:

 

Çalışan nüfusun

cinsiyete göre dağılımı

:

X erkek, B kadın

Nüfusun etnik dağılımı

:

Özbek % 80.1, Rus % 5.7, Tacik % 4.6, Kazak % 3.1, Karakalpak % 2.5, Tatar % 1.5, Diğer % 2.5

Nüfusun dinsel dağılımı

:

Müslüman % 90, Doğu Ortodoks % 6, Diğer % 4

Kaynaklar: 1- www.moh.uz // 2- Birleşmiş Milletler 2003 Yılı Değerlendirme Raporu

1.3. Ekonomik Göstergeler

Doğal Kaynaklar

:

Doğalgaz, petrol, altın, kömür, bakır, demir, alüminyum, çinko

Temel Tarım Ürünleri

:

Pamuk, buğday, meyve (üzüm, elma, ayva, kavun, karpuz), sebze (domates, patates, lahana, salatalık, biber)

Temel Sanayi Dalları

:

Tarım makineleri, kimyasallar, metalürji, otomobil, tekstil

Enflasyon

:

%3.8

İşsizlik Oranı

:

%5

GSYİH

:

9,950 Milyar $

Kişi Başına Düşen Gelir

:

385 $

Dış Ticaret Hacmi

:

6,689 Milyar $

İhracatı

:

3,725 Milyar $

İthalatı

:

2,964 Milyar $

Türkiye ile Dış

Ticaret Hacmi

:

272,7 Milyon $

Türkiye’den İthalatı

:

142,3 Milyon $

Türkiye’ye İhracatı

:

130,4 Milyon $

Not: Veriler 2003 yılına ait olup, Özbekistan makamlarının resmi açıklamalarından

derlenmiştir.

1.4. Coğrafya

Orta Asya’da, Avrupa ve Uzak Doğu arasında tarihte “İpek Yolu” olarak adlandırılan güzergahın merkezinde yer alan Özbekistan, en uç noktalar arasında batıdan doğuya 1.425 kilometre ve kuzeyden güneye 930 kilometre uzaklığa sahiptir.

Topraklarının büyük bir kısmı Amuderya ve Sirderya arasında Maveraünnehir olarak bilinen bölgede yer alan Özbekistan, 447.400 kilometrekare yüzölçüme sahiptir. Sınırları doğuda Kırgızistan (1099 km) ve Tacikistan (1161 km), güneyde Afganistan (137 km) ve Türkmenistan (1621 km), batıda ve kuzeyde Kazakistan (2203 km) ve Aral Gölü (420 km) ile çevrilidir.

Özbekistan, komşularının da denizle irtibatı olmayan dünyadaki iki ülkeden biridir. Kuzeybatı ve güneybatı kesimi Kızılkum Çölü ile kaplıdır. Doğu ve güneydoğu kesimi Batı Tiyanşan ve Altay-Hisar sıradağları ile çevrilidir. Bu dağların en yüksek tepesi deniz yüzeyinden 4.643 metre yüksekliktedir.

Ülke, yaz sıcaklarının yüksekliği ve gün ışığının fazlalığı nedeniyle pamuk, üzüm, kavun, karpuz, incir gibi tarımsal ürünlerin üretimine elverişlidir. Yağış oranının genel olarak düşük olması nedeniyle tarımın su ihtiyacı, sulama yoluyla sağlanmaktadır.

Yüzölçümünün yüzde 46’sı yaylak ve bozkırlardan ve yüzde 41’i de çöl ve diğer arazi tiplerinden oluşan Özbekistan’ın toplam kara alanlarının yüzde 3’ü orman ve koruluk, yüzde 10’u ise tarıma elverişli topraklardan ibarettir. Ekilebilir alanların yaklaşık yüzde 95’i sulanabilmektedir. Bu özelliği ile Özbekistan, Orta Asya cumhuriyetleri arasında en iyi sulu tarım yapılabilen ülke konumundadır.

Başkent Taşkent dışında Semerkant, Buhara, Hive, Hokand, Fergana, Namengan, Nukus ve Nevai gibi önemli tarihi şehirlerin yer aldığı Özbekistan, idari olarak bir özerk cumhuriyet (Karakalpakistan) ve on iki vilayetten oluşur.

1.4.1. Karakalpakistan Özerk Cumhuriyeti

Karakalpakya olarak da bilinen bu bölge bağımsız, özerk bir cumhuriyettir. Özbekistan Cumhuriyeti’ne 1936 yılında katılmıştır. Aral Gölü’nün güneydoğu ve güneybatısında yer alır. Bölgenin büyük bir kısmı Kızılkum Çölü’dür. Amuderya Vadisi’nin de yer aldığı bölge 164.900 kilometrekaredir. Başkenti Nukus olan cumhuriyette, değişik etnik yapıya sahip 1.456.000 kişi yaşamakta ve Karakalpakça konuşulmaktadır. Nukus dışındaki önemli kentler, Hocayli, Biruni, Tahyataş, Çimbay, Turtkul ve Altıkıl’dır. Tarıma dayalı bir ekonomik yapı mevcuttur. Ağırlıklı olarak pamuk ve pirinç yetiştirilir. Bölge Aral Gölü’nün sularının azalması nedeniyle ekolojik ve dolayısıyla ekonomik problemler yaşamaktadır.

1.4.2. Vilayetler

1.4.2.1. Taşkent

Taşkent, Özbekistan’ın kuzeydoğusunda 15.600 kilometrekare yüzölçümüne sahip, yüksekliği 4.311 metreye ulaşan dağlarla çevrili, kara ikliminin egemen olduğu bir bölgedir. Ekonomik olarak ülkenin en gelişmiş yönetim birimidir. Başkent Taşkent’te, makine, gıda ve öteki hafif sanayi tesisleri, Angren’de kömür, Kosbulak’ta altın, Almalık ve Kurama Dağları’nda bakır, kalay ve çinko, Bekabad’ta hurda demir-çelik, Çirçik’te gübre ve makine fabrikaları ile hidroelektrik santrali, Yangiyul ve Piskent’te ise hafif sanayi tesisleri bulunmaktadır. Bölgenin başlıca tarım ürünü pamuk olmakla birlikte, buğday, pirinç, jüt, sebze, meyve, ipek böcekçiliği üretimi ile hayvancılık yapılmaktadır. 2.138.000 nüfusa sahip başkent ile birlikte bölgenin toplam nüfusu 4.449.000’dir.

Taşkent, 300 bin kişinin evsiz kalmasına yol açan 1966 büyük depreminden sonra yeniden inşa edilmiştir. Depremde ayakta kalan 15. ve 16. yüzyıla ait az sayıdaki dinî yapı ve anıtın arasında Özbekistan Müslümanlar İdaresi Merkezi olan Barakhan Medresesi de bulunmaktadır. Orta Asya’nın günümüzde kültürel ve ekonomik merkezi olan kentte, çok sayıda yüksek öğrenim ve araştırma kurumu, enstitü, akademi ile 1920’de kurulan Özbekistan Milli Üniversitesi bulunur. Nevai Halk Kütüphanesi’nin yanı sıra 1943 yılında kurulan Nevai Opera ve Bale Tiyatrosu’yla birlikte dokuz tiyatro vardır.

1.4.2.2. Semerkant

Semerkant ülkenin orta bölgesinde yer alan, 16.400 kilometrekare yüzölçüme sahip, karasal iklimin hüküm sürdüğü, 2.585.000 nüfusun bulunduğu bir yönetim birimidir. Zerafşan Vadisi’nde bulunan bölgede, sulama yapılmasının da etkisiyle tarıma dayalı bir ekonomi hakimdir. Mevye, üzüm, tütün, buğday, pamuk üretimi yaygındır. Ayrıca ipekböcekçiliği ile birlikte sanayi üretimi de gelişmiştir. Çırçırcılık, ipek eğirme ve dokuma, giyim eşyası, dericilik, ayakkabıcılık, yaş ve kuru meyve konserveciliği, sigara üretimi, şarapçılık, pirinç, traktör ve otomobil parçası imalatı yapılmaktadır. Önemli kentler Kattakurgan, Aktaş, Cuma ve Urugut’tur. Semerkant şehrinde Koç Grubu’nun ortaklığı ile kurulan Özbek-Türk Sam-Koç Oto Fabrikası’nda kamyonet ve minibüs montajı yapılmaktadır.

Orta Asya’nın en eski kentlerinden biri olan Semerkant, Moğol yönetimine karşı girişilen ayaklanmanın ardından Timur’un kurduğu İmparatorluğun başkenti olmuştur. Bibi Hanım Camii yapı topluluğunu ve kendi anıtmezarını inşaa ettiren Timur, kenti bölgenin en önemli ekonomik ve kültür merkezi haline getirmiştir. Önemli tarihi yapılarının başında Özbeklerin Gur Emir diye adlandırdıkları Timur’un türbesi gelmektedir. Uluğbey Medresesi, Registan Meydanı (Şirdar, Tillekarı, Yalantuş Medreseleri) şehre hakim bir tepede yapılan kazılarla ortaya çıkartılan Uluğbey Rasathanesi, Şah’ı Zinde Külliyesi ve bunun içerisinde yer alan Hz. Abbas’ın küçük oğlu Husam Türbesi, şehirden yarım saatlik uzaklıkta, Buhara yolu üzerindeki Hertenk köyü’nde bulunan İmam Buhari Türbesi diğer tarihi yapılardır.

1.4.2.3. Surhanderya

Türkmenistan, Tacikistan ve Afganistan sınırında olan bölgenin, yüzölçümü 20.800 kilometrekare, nüfusu ise 1.660.000’dir. Amuderya’nın kollarından Şerabad ve Surhan ırmaklarının havzalarını içine alır. Kölelik devrinin başlaması, gelişmesi ve ortadan kalkması konusunda yapılan araştırmalarda, Teşiktaş Mağarası’nın önemli bir yeri olmuştur. Baysun Dağları’ndaki Maçay, Zarautsay’da bulunan kaya resimleri, burada yaşayan insanların yaşamları ve kültürleri hakkında bilgiler verir.

Bölgenin önemli kenti Termiz, Afganistan-Özbekistan sınırında yer almaktadır. Hayratan Köprüsü, bu iki ülkeyi birbirine bağlayan stratejik noktayı oluşturmaktadır. Arkeolojik buluntular, eski Arap ve Yunan kaynaklarından elde edilen bilgilere göre, Makedonyalı İskender tarafından kurulan kentin adı Taramastha-Menzil kelimelerinden gelmektedir. Zaman içinde Demetrias, Tarmita, Tarameta, Taramad, Termid, Termiz olarak değişmiştir. Büyük hadis bilgini At Termizi Türbesi’nin de yer aldığı kentin, 2003 yılında 2500. kuruluş yıldönümünü kutlanmıştır. Petrol ve doğalgazın yanında ülkenin kömür üretiminin 2/3’ü buradan karşılanır. Ayrıca tuz yatakları, granit ve argilit bulunmaktadır.

1.4.2.4. Kaşkaderya

28.400 kilometrekare yüzölçüme ve 2.067.000 nüfusa sahip bölge, ülkenin güneyinde yer almaktadır. Kaşkaderya nehri Karşı şehrini ikiye bölmektedir. Nehir kıyılarında tahıl, meyve ve üzüm, çöl kısmında astragan yetiştirilmektedir. Başlıca önemli kentler, yönetim merkezi Karşı ile İpek Yolu üzerinde bulunan ve Timur’un doğduğu kent Şehrisebz’dir. Ak Saray, Şemseddin Kulal Mezarı, Gök Gumbez Camisi, Gumbezi-Seyid Mabzolesi, Kapalı Çar-Su Çarsısı, XV. yüzyıldan kalma hamam, Hanak, Melik, Ejder ve Kazı Guzer Camisi vilayetin diğer önemli tarihi yapılarıdır. Kitap kentinde yer merkezlerinin değişiminin izlendiği Uluğbey Medresesi vardır.

Kaşkaderya enerji ve yakıt merkezidir. Vilayette Şortangaz ve Mübarekgaz Tesisleri ve Karşı Petrol Rafinerisi bulunmaktadır. Hammadde kaynağı bakımından da oldukça zengindir. Bunlar arasında gaz, petrol, taş ve kalsiyum tuzları, karamzit, yanıcı maddeler, kurşun, çinko, çimento ve mermer belirtilebilir. Hanabad Hava Üssü de, Karşı kenti yakınlarındadır.

1.4.2.5. Buhara

Ülkenin orta kesiminde yer alan, karasal iklimin hüküm sürdüğü, 39.400. kilometrekare yüzölçümüne sahip bir yönetim birimidir. 1.379.000 nüfusa sahip bölgenin en önemli yerleşim birimi Buhara şehridir. Eski kent; camileri, medreseleri, düz damlı kerpiç evleri ve kapalı çarşı kalıntılarıyla geçmişin önemli yapılarını barındırmaktadır. Yine önemli yapılar arasında İsmail Samani Türbesi (9, 10. yüzyıl), Kelan Cami ve Minaresi (1127), Uluğbey (1417), Kukeldaş (16. yüzyıl), Cehar-Minar Cami’si ve Medresesi, Abdülaziz Han (1652) ve günümüzde de açık olan Miri-Arap (1536) medreseleri ile Buhara’nın en eski tarihi eseri sayılan kale yer almaktadır. Bu arada, Anadolu’da yaşadığını bildiğimiz Nasreddin Hoca’nın, Özbekler tarafından Buhara’da yaşadığına inanıldığını da belirtelim.

Gıda işlemeciliği ve hafif sanayi vilayetin önemli ekonomik faaliyetlerini oluşturmaktadır.

1.4.2.6. Fergana

Fergana Vadisi’nin güneybatısında 7.100 kilometrekarelik alanı kaplayan bölgenin nüfusu 2.584.300’dür. Vilayetin ekonomisinde pamuk ve ipekböcekçiliğinin yanı sıra, pamuk yağı ve dokuma sanayi önemli yer tutar. Kuvasay’da kireç ve çimento, Çimion ve Kuzey Soh’da petrol yatakları, Şorsu’da kükürt ve yermumu madenleri bulunmaktadır. Sanayi, Fergana, Hokand, Margilan’da yoğunlaşmıştır. Margilan’da atlas ipek dokumacılığı meşhurdur.

1.4.2.7. Andican

Fergana Vadisi’nin doğusunda bulunur. 20.500 kilometrekare yüzölçüme ve 2.116.000 nüfusa sahiptir. Büyük Fergana ve Güney Fergana sulama kanalları bölgeyi çaprazlama keser. Kara ikliminin hüküm sürdüğü bölge başlıca petrol üretim merkezidir. Andican vilayeti Kocaabad bölgesinde doğalgaz kaynakları mevcuttur. Ülkenin toplam endüstri ürünlerinin yüzde beşi burada üretilir. Pamuk, üzüm, meyve, ipekböcekçiliği diğer ürünlerdir. Orta Asya’nın tek otomobil fabrikası Uz-Daewo-Auto, Asaka şehrindedir. Balıkçı, Şahrihan, Korgantepe bölgedeki diğer önemli kentlerdir.

1.4.2.8. Namangan

Ülkenin doğusunda 7.900 kilometrekarelik alanda 2.116.000 nüfusa sahip bir vilayettir. Bölge kuzeyden 1000–1200 metre yükseklikteki Çatkal ve Kurama Dağları’yla çevrilidir. Deprem kuşağında yer alması nedeniyle zaman zaman şiddetli sarsıntılar görülmektedir. Ilıman bir iklime sahip bölgede çeşitli kıymetli madenler ve şifalı sular bulunmaktadır. Vilayette birleşen Narın ve Karaderya nehirleri, Sirderya Nehri’nin önemli kollarındandır. Burada bulunan tarihi Ahsikent Şehri ve Munçak Tepe Mezarlığı, Maveraünnehir uygarlığının bu nehrin kıyılarında başladığını göstermektedir. Tarihi eserler genellikle 18. yy ve sonrasına aittir. 300’e yakın cami ve 20 civarında medrese bulunur. Molla Kırgız Medresesi, Ata Velihantura Camisi, Hoca Emin Makberesi, Molla Bazar Ahun Türbesi, Sırlı Mescit, Cuma Mescidi, Gay İbnazar Medresesi ve Lütfulla Mevlana Mescidi bunların en önemlilerindendir.

Bugün itibariyle bir endüstri bölgesi niteliğindedir. Tekstil ve hafif sanayi, makine ve ağır endüstri, kimya ve elektronik kompleksleri dikkat çekmektedir. Bölgede büyüklü küçüklü ortalama 50 elektrik santralı vardır.

1.4.2.9. Harezm

Ülkenin kuzeybatı kesiminde, Amuderya Irmağı’nın vahasında, 6.300 kilometrekare yüzölçüme ve 1.272.000 nüfusa sahip bir bölgedir. Harezm’in bir devlet olarak varlığı M.Ö. 500 yıllarına kadar uzanmaktadır. Al-Harezmî, Asya ve Avrupalı bilginlere rehber olmuştur. Ayrıca İbn İrokhendese astronomi, Ebu Rayhan Beruni fikir adamı olarak önemli isimler arasında yer almaktadır. Al-Zamahşari’nin eserleri geometri ve astronomi alanında kaynak eserler olarak kullanılmaktadır. Evliya şeyhi olarak anılan Necmeddin Kubra, yine Harezm’de yaşayan önemli zatlardan biridir. Ayrıca isimleri tarihe geçen Sultan Uvais, Norincoh-Vali, Şeyh Abdülkadir Ciloni gibi ermişler Harezm’de yaşamıştır. Celaleddin Rumi’nin babası Bahauddin Veled, Anadolu’ya buradan göç etmiştir.

Pamuk, pirinç, buğday bölgenin temel hammaddeleridir. Takiataş ve Tuya-Muyun’da hidroelektrik santralları bulunur. Tarihi Hive şehrinin burada bulunması nedeniyle turizm olarak büyük bir potansiyele sahiptir. Urgenç, bölgenin yönetim merkezidir.

Vilayetteki önemli şehirlerden Hive, M.Ö. 4. yüzyılda kurulmuş tarihi bir kenttir, iki kısma ayrılmaktadır; İçan-Kale ve Dışan-Kale. İçan-Kale, şehrin tarihi kısmını oluşturmaktadır. Hükümdarların konutları, saraylar, medrese, mescit ve minareler yer alır. Şehristan diye anılan binalar kompleksidir. İçinde birbirini kesen iki sokak, sokakların ucunda da dışarıya açılan dört büyük kapı bulunur. Bunlar Bahçe Kapısı, Pehlivan Kapısı, Taş Kapı ve Ana Kapı’dır.

Kunya Ark (Eski Kale), şehirde bulunan han saraylarından biridir. Günümüze 19. yüzyıl da restore edilen şekliyle gelmiştir. Bazı tarihçiler kent ile aynı dönemlerde inşa edildiğini ileri sürmektedir. Hân’ın mekanı dışında, çocuklarının kullandığı bölüm, aşhane, zindan ve athane bulunmaktadır. Kalta-Minar (Yarım Minare)’nin inşası, iç kalede bulunan Muhammed Emincan Medresesi yanına 1886 yılında başlatılmış ve Hân’ın ölümü üzerine tamamlanamamıştır. Yine önemli eserlerden biri olan Pehlivan Mahmud Makberesi’nin, mavi kümbetleri bulunmaktadır, içinde ev sahibinin konutu, makberi ve ziyaret bölümü vardır. Bu yapı Pehlivan Mahmud adına 1664 yılında yaptırılmış, 1810–1935 yılları arasında yeniden restore edilmiştir. Dışan Kale ise; 19. yy başlarında Harezm Hân’ı Allahkuluhan tarafından, dış saldırılara karşı koyabilmek amacıyla yaptırılmıştır. Hive kentinin büyük kısmını kaplayan Dışan Kale’nin, şehir etrafını saran 6 kilometre uzunluğunda suru ve dışarıya açılan 10 kapısı vardır.

1.4.2.10. Sırderya

Toplam alanı 5.100 kilometrekare olan bölgenin büyük kısmı güneyden kuzeybatıya doğru alçalan yükseltilerle kaplıdır. 650.000 nüfusu ile ülkenin en küçük vilayeti niteliğindedir. Karasal iklime sahip bölgenin büyük bölümünü Golodnaya Bozkırı oluşturur. Gülistan kenti yönetim merkezidir

Gülistan’daki en önemli ekonomik faaliyet elektrik üretimidir. Bunun yanında küçük sanayi, gıda, un, tahıl ürünleri, metal kesme, inşaat malzemeleri ve makine üretimi de vilayetteki önemli faaliyetler olarak sayılabilir.

1.4.2.11. Cizzah

Ülkenin iç bölgesinde Zerefşan ile Sırderya nehirleri arasında, 20.500 kilometrekare yüzölçümü, 924.000 nüfusu olan bir vilayettir. Zaamin Milli Parkı da bu bölgededir. Zengin doğal hammadde kaynaklarına sahiptir. Altın, gümüş, tungsten, molipdenum, kurşun, demir, çinko bunlardan bazılarıdır. Önemli ekonomik faaliyetler, makine, demir-çelik metalürjisi, kimya, gıda, un ve porselen endüstrileridir. Aynı adı taşıyan yönetim merkezi Cizzah’ın gerisinde yer alan kaleler 1 ve 4. yüzyıldan kalma ve Kuşan devletine aittir. 8. yüzyılda da bu kalelerin etrafına "Kandiparak" adı verilen kent duvarları inşa edilmiştir. 13. yüzyıla kadar çeşitli zamanlarda tamirat görmüştür. Buhara Hanı II. Abdullahan zamanında (16. yüzyıl) Zerefşan’dan kente "Tuyatortar" adıyla bilinen kanal açılmıştır.

1.4.2.12. Nevai

109.400 kilometrekarelik yüzölçüme ve 769.000 nüfusa sahiptir. Mineral kaynakları bakımından çok zengindir. Bunların başında altın, gümüş ve uranyum gibi değerli ve az bulunur metaller, fosfor ve tuz kaynakları gelir. Vilayette yer alan Nevaicement, Orta Asya’da çimento üreten en büyük fabrikalardan birisidir. Yine bçlgedeki Azot Üretim Kuruluşu, mineral gübre üretimi gerçekleştiren bir fabrikadır. Ayrıca bölgede siyah, gri ve kahverengi astragan, pamuk, tahıl, patates, üzüm, kavun, karpuz, et ve süt ürünleri ağırlıklı olarak üretilmektedir. Aynı adla anılan yönetim merkezi Nevai kentinin civarında, amonyum sülfat, pamuk lifi, çimento, asetik asit ve kafein üretilmektedir.

1.5. İklim

Ülkede kara iklimi hakimdir. Mart ve nisan aylarında 15-20 derece arasında seyreden sıcaklık, mayıs ayından itibaren 30 derecenin üstüne çıkmakta, haziran, temmuz ve ağustos aylarında uzun süre 40 derecenin üzerinde seyretmektedir. En soğuk ay ocak, en sıcak ay ise temmuzdur. Bölgelere göre değişmekle birlikte kışın sıcaklık -30, -35 dereceye kadar düşebilmekte, yazın da 45-50 dereceye kadar çıkmaktadır. Genel olarak ise, kış aylarının ortalama sıcaklığı -5 ve 5 derece, yaz aylarının ortalama sıcaklığı da 29-34 derece arasında seyrettiği söylenebilir.

Uzun süren sıcak ve kurak bir yazdan sonra yağmurlu bir sonbahar ve az yağışlı soğuk ve kısa süren bir kış mevsimi yaşanmaktadır. Yıllık ortalama yağış miktarı 200 milimetredir. Yağış türü çoğunlukla yağmur ve soğuk kış günlerinde kar şeklindedir. Çöl bölgelerinde 80-90 milimetreye kadar düşen yağışlar, dağlarda ve yüksek kesimlerde 350-360 milimetreye kadar yükselir.

Bol güneşli bir iklime sahip olan Özbekistan’da gün ışığı yazları günde 15 saat, kışları ise 9 saat civarındadır. Ülkenin en kuzey kesimleri yılda 2.700-2.980 saat, güney kesimleri ise 2.800-3.130 saat güneşli geçmektedir.

Bölgelerdeki iklim yapısı ise şöyledir: Andican Vilayeti’nde sert kara iklimi hakimdir. Ülkenin güney batısında bulunan Buhara Vilayeti’nin iklimi de sert kara iklimi olup, vilayetin topraklarının büyük bir kısmı Kızıl Kum Çölü’nden oluşmaktadır. Cizzah Vilayeti de soğuk kışlı ve sıcak yazlı kara iklimine sahiptir. Fergana Vilayeti ise, yumuşak kışlı ve sıcak yazlı bir bölgedir. Güneyde yer alan Kaşkaderya ve Surhanderya vilayetlerinde de kışlar nispeten yumuşak yazlar ise sıcak geçmektedir. Harezm Vilayeti’nin ve Karakalpakistan’ın iklimleri birbirine çok yakın olup, kışları az kar yağışlı ve çok soğuk geçer, yazları ise aksine çok sıcaktır. Sırdeya ve Taşkent vilayetlerinin yumuşak ve nispeten rutubetli bir kışı ve kuru bir yazı vardır. Nevai, Semerkant ve Namangan vilayetleri de yaklaşık Taşkent Vilayeti’ne benzer bir iklime sahiptir.

1.6. Nüfus

Nüfus olarak Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ülkeleri arasında Rusya Federasyonu ve Ukrayna’dan sonra üçüncü, Orta Asya Cumhuriyetleri içinde ise birinci sırada yer alan Özbekistan’ın 2003 yılı verilerine göre açıklanan nüfusu 25.498.700’dür. Yerleşim yerlerine ve yıllara göre nüfus dağılımı aşağıdaki gibidir;

(Milyon Kişi)

Yıllar

1999

2000

2001

2002

2003

Toplam Nüfus

24,4

24,6

24,9

25,2

25,5

Kent Nüfusu

9,2

9,2

9,3

9,4

9,5

Kırsal Kesim Nüfusu

15,2

15,4

15,6

15,8

16,0

Nüfus Artış Oranı %

1,3

1,4

1,2

1,2

1,1

1992 yılında yüzde 2,3 olan nüfus artış oranı, 1999 yılına kadar düzenli bir azalış göstererek yüzde 1,3 seviyelerine inmiştir. 2003 yılı nüfus artış oranı ise yüzde 1,1 olarak açıklanmıştır.

Nüfusunun yüzde 56’sı 25, yüzde 36’sı 15 ve yüzde 11’i de 5 yaşın altında olan ve oldukça genç bir nüfusa sahip olan Özbekistan’da, nüfus yoğunluğu açısından kilometrekareye 57 kişi düşmektedir.

Ülke nüfusunun 2003 yılı itibariyle yüzde 63’ü köylerde, yüzde 37’si şehirlerde yaşamaktadır. Şehirde yaşayanların yaklaşık dörtte biri de ülkenin başkenti Taşkent’te bulunmaktadır.

Etnik açıdan Özbekistan’da 100’den fazla milliyetten insan yaşadığı ifade edilmektedir. Bağımsızlığın kazanılmasının ardından 1992 yılında yapılan bir araştırmaya göre Özbeklerin toplam nüfus içerisindeki oranı i iken, özellikle Avrupa kökenli nüfusun doğum oranlarının daha düşük olması, ülkede çifte vatandaşlık hakkı tanınmaması ve gelecekleri konusunda başta Ruslar olmak üzere ülkeyi endişeli bulan bazı etnik grupların ülkeyi terk etmeleri nedeniyle, bu oran 2003 yılında €.1’e yükselmiş bulunmaktadır. Kalan nüfusun %5.7’si Rus, %4.6’sı Tacik, %3.1’i Kazak, %2.5’i Karakalpak, %1.5’i Tatar ve %2.5’i de diğer milliyetlerdendir.

Vilayetlerin yüzölçümleri ve nüfuslarına göre büyüklüklerine bakıldığında, en büyük yüzölçümüne sahip vilayetin Karakalpakistan Özerk Cumhuriyetinden sonra Nevai vilayeti, en çok nüfusa sahip olan vilayetin ise Semerkant olduğu anlaşılmaktadır. Semerkant’ı izleyen ve nüfusları iki milyonun üzerinde olan dört vilayet vardır. Bunlar sırasıyla Fergana, Taşkent, Kaşkaderya ve Andican’dır. Kent merkezleri itibariyle en kalabalık olan yerleşim birimleri Taşkent ve Semerkant şehirleridir.

1.7. Tarih

Özbek tarihinin başlangıcı hakkında çok az şey bilinmektedir. 13-17. yüzyıl arasındaki tarihî kaynaklarda, Deşt-i Kıpçak’ın doğu kısmında yaşayan Türkî kabileler genel bir adla “Özbekler”, yurt ise “Özbek Ulusu” şeklinde zikredilmektedir. Deşt-i Kıpçak kabilelerinin büyük bir kısmı Altın Orda hükümdarı Özbek Han (1312-1341) zamanında İslâm dinini kabul etmişlerdir. Altın Orda devleti kurulduğunda, Şibakan veya Şeyban’ın payına (Cengiz’in torunu) bugünkü kuzey Kazakistan ve Rusya tarafındaki topraklar düşmüştü. Şeybanî kabilelerinin en büyüğü Özbek Hanlığı idi.

Özbekler 15. yüzyılın ortalarında güney-doğuya doğru ilerleyerek Sırderya nehrine ulaşmışlar ve burada yerleşik Türkî kabilelerle karışmışlardır. Cengiz soyundan gelen Ebulhayr Han (1412-1468) zamanında Kıpçak dil grubuna dahil olan kabileler ikiye bölünmüştür. Bunlardan bir kısmı (Kazaklar), kabileler konfederasyonuna katılmayı reddetmişler ve Kazakistan bozkırlarında göçebe olarak yaşmayı tercih etmişlerdir. “Özbek” adını almış olan diğer grup ise, Maveraünnehr’i ele geçirmiştir. Ebulhayr Han’ın torunu Şeybanî Han 1500 yılında Semerkand’ı alarak Orta Asya’da büyük bir güç oluşturmuştur.

Bütün Maveraünnehr toprakları 1510 yılına gelindiğinde Özbeklerin eline geçmiştir. Şeybani hanlarının en büyüğü II. Abdullah Han olup, 1539’dan 1598’e kadar hüküm sürmüştür. Buhara’nın en güzel mimari eserlerinden bazıları onun devrinde inşa edilmiştir. Daha sonra İpek Yolu önemini kaybetmeye başlamış, Şeybanî Devleti, hanedana uzaktan akraba olan Astrahanîlerin eline geçmiştir. Nadir Şah’ın 1740’ta Buhara ve Hive’yi mağlup etmesinden sonra, bir süre için, Harezm ve Asrahanî toprakları İranlıların eline geçmiştir. Astrahanî yönetimi, Buhara emirlerinin ilki olan Masum Şah Murad tarafından 1785’te ele geçirilmiştir.

Türkistan’da 18. yüzyılda üç hanlık bulunuyordu; Buhara, Hive ve Hokand hanlıkları. Timur’dan sonra Orta Asya’da eski canlılık kalmamıştı. Medreselerde tamamen skolastik eğitim hakim olmuştu; artık eskisi gibi büyük alimler yetişmiyordu. Hanlıkların arasında devamlı bir çatışma vardı ve bu da onları zayıf bırakıyordu.

On dokuzuncu yüzyıla gelindiğinde Orta Asya güneydeki İngilizlerle Kuzeydeki Ruslar arasında bir rekabet sahası olmuştu. İngilizlerin güneyden Türkistan’ı yağmalamalarından endişelenen Ruslar Hiyve’yi ele geçirmek niyetiyle harekete geçerler. 1839’daki ilk teşebbüs başarısızlıkla sonuçlanır. Bunun üzerine Ruslar, Orta Asya hanları ile iyi münasebet kurma çabasına içine girerler. 1847’de Rusların Raim tahkimli mevkiini almalarıyla ilişkiler yeniden gerginleşir. 1853’te Akmescit Kalesi’ni zapt ederler. 1860 senesinde Bişkek ve Tokmak şehirleri, 1864’te ise Türkistan, Çimkent, Evliya-Ata şehirleri Rusların eline geçer.

Türkistan’ın en büyük şehirlerinden biri olan Taşkent şehrinin 1865’te Ruslar tarafından zapt edilmesiyle Rus ilerlemesi yeni bir aşamaya girer. Rusların iyi talimli ve modern silahlarla donanmış ordusu karısında Taşkentliler de dayanamaz. Taşkent’in alınmasıyla Rus ilerlemesi hız kazanır.1868’de Türkistan’ın diğer büyük şehri Semerkant da Rusların eline geçer. Bunun üzerine, Buhara Hânı Rus himayesini kabul etmek, Hokand Hânı da Ruslarla bir anlaşma yapmak zorunda kalır (1868). Böylece, görünüşte bağımsız olmakla birlikte, Hokand Hânlığı da Rus nüfuzu altına girer. Sekiz sene sonra (1876) çıkan karışıklığı bahane ederek Ruslar Hokand’ı da tamamen işgal edecek ve yerine Fergana eyaletini kuracaklardır. Geriye Hive Hanlığı kalmıştır. Rus komutan Kaufmann 1873’te buraya doğru harekete geçer ve kısa süren bir direnişten sonra Hive şehrini de ele geçirir (1873).

Ruslar’a karşı direnme noktası olarak sadece Teke Türkmenlerinin bulunduğu yerler kalmıştır. Hive’nin alınmasından dört yıl sonra Ruslar Teke Türkmenlerinin elindeki Göktepe’ye doğru da harekete geçerler. Rus saldırısı Teke Türkmenlerince kırılır ve Ruslar ilk defa büyük kayıp verirler. 1880–1881 senelerinde Göktepe’ye karşı yeniden saldırıya geçen Ruslar, epey kayıp verdikten sonra bu defa ele geçirmeyi başarırlar. Kısa bir süre sonra Aşkabad ve Merv şehirleri de Rusların eline geçer ve böylece 20-25 sene gibi kısa bir zaman içinde bütün Türkistan Ruslar tarafından işgal edilmiş olur.

Rusların Türkistan’ı işgalinden sonra Orta Asya’da modernleşme büyük bir hız kazanmıştır. Demir yolları, demir yollarının gelişiyle oluşan nakliyat ve ticaret, telgraf, posta teşkilatı, bankacılık hep Rus işgalinden sonra gelmiştir. Demiryollarının döşenmesine şimdiki Türkmenistan’dan başlanmış ve ilk olarak 1880’de Krasnovodak (Kızılsu) hattı inşa edilmiştir. 1886’da bu hat Amuderya kıyısına gelmiş, 1898’de ise Taşkent’e ulaşmıştır. 1900-1905 seneleri arasında Taşkent-Orenburg hattı yapılmış ve bundan sonra daha yeni hatlarla demir yolu inşasına devam etmiştir.

Türkistan halkının Ruslar tarafından getirilen yeni hayata katılımları pek aktif değildi. Halk sadece bazı hükümet kurumlarında, bankalarda ve ticarî müesseselerde tercüman olarak görev alıyordu. Ruslar getirdikleri yeni hayat tarzına olan katılımın artması için “yerli aristokrasiyi” kendi taraflarına çekerek onlar aracılığıyla halkı etkilemek yoluna gittiler. Bunun önemli sonuçlarından biri yerli aydın aristokrasisinin gelişmesi olmuştur. Ruslarla sıkı temas halinde bulunan gruplardan bir diğeri de tüccar sınıfına bağlı kimselerdi. Ama bunların kaygısı medeniyet değil, para, mevki ve makam idi. Ruslarla ticaretten zenginleşen bu sınıf giderek çoğaldı ve Güney Türkistan’da bir para aristokrasisi oluştu.

Orta Asya, 1920’li yıllarda bölgedeki Türk cumhuriyetlerinin kurulmasından önce, etnik ve dile dayalı devlet kavramına yabancıydı. Siyasi oluşumlar, bir hanedana ve dine bağlılık üzerine kurulmuştu. On dokuzuncu yüzyılda topluluklar genellikle iç içe yaşamaktaydılar ve alt etnik kimlikler (kabile, aşiret, yöre ve aile) bağlılıkların belirlenmesinde etnik aidiyetten daha önemliydi. İktidar mücadeleleri etnik gruplardan ziyade, hanedanlar ve aşiretler arasındaydı. Çok etnikli ve genellikle iki dilli hanlıkların idarecisi Özbek olsa da, saray dili Farsça’ydı. Dile dayalı bir tanımlama ile toprağı ilişkilendirme fikri Orta Asya’nın siyasi anlayışına yabancıydı. Etnik yapılanmalar, daha sonra, siyasi amaçlarla ortaya çıkarılan yapılar olup Sovyet kuramcılar tarafından yaratılmıştır.

Sovyet hükümetleri de Rus olmayan toplulukları Ruslaştırmak için Çarlık dönemindeki politik metotları kullanmışlardır: “Yakınlaşma” (sblijeniye; halklar arasındaki kaynaşmada Rus dilinin vurgulanması) ve “kaynaşma” (sliyaniye) aşamaları. Çarlık Rusyasındaki “Halk” (narod) anlayışı, büyük ölçüde Alman romantizminden etkilenmiştir. Bu anlayış, sosyalist bir kalıba bürünerek Sovyet döneminde de varlığını sürdürmüştür. Nikolay İlminski, Hıristiyan Tatarlar için Kiril Alfabesi’ne dayanan bir Tatar Alfabesi geliştirmiştir. Çünkü İlminski, Tatarların Ortodoksluğa döndürülmesinin, yerel dille yapılacak propaganda ile daha başarılı olacağına inanıyordu. Daha sonra, aynı şey Kazaklara da uygulanmıştır. Amaç, dili araç olarak kullanmak suretiyle, halkı daha iyi Ruslaştırmaktı. Yerel dilleri geliştirmeye çalışan entelektüeller (Tatar Kayyum Nasıri ve Kazak İbray Altınsarın) hükümet tarafından desteklendi. Sovyet enstitüleri bunları “Tatar” veya “Kazak” kimliğinin öncüleri olarak onurlandırdı. Sovyet kültür politikasının bir amacı da ulusal kültürleri aşağı konumda tutmaktı. Ulusal kültürün, bütün kültürel talepleri karşılamaması hedeflenmiştir. Bunun sonunda o toplumun fertlerinin Rus kültürüne yönelmesi amaçlanmıştır.

Sovyetlerin bu bölgeye yönelik dil politikasının hedefi ise, lehçeleştirme politikası idi. Yani yeni ulusları oluşturmak için, lehçeler arasındaki farklılıkları arttırma siyasetiydi. Özbekistan’da önceleri Kıpçakça’ya yakın bir Özbek dili üzerinde çalışılmıştır. Ancak, bu çalışmaya daha sonra son verilerek, Farsça’nın etkisiyle ses uyumunu kaybetmiş, Türkmenistan ve Türkiye Türkçelerine, Kazak ve Kırgız lehçelerine uzak bir lehçe üzerinde durulmuştur.

Alfabelerin değiştirilmesi de lehçeleştirme siyasetinin bir parçasıydı. Türk toplulukları 1928-40 arasında Latin Alfabesi’ne, bu tarihten sonra ise Kiril Alfabesi’ne geçirildiler. Sovyet dilbilimcileri Kirile geçerken Türk dillerinden olabildiğince farklı alfabeler belirlemeye özen göstermişlerdir. Alfabe değişikliğinin ikinci büyük işlevi, önceki yazılı kaynaklara ulaşmayı engellemesidir. Yeni nesiller bu politika sayesinde sadece izin verilebilen “eski” metinlere ulaşabiliyorlardı.

2. SİYASİ VE İDARİ YAPI

Özbekistan, 1 Eylül 1991 tarihinde SSCB’nin dağılmasıyla birlikte bağımsızlığını kazandı. Özbekistan Komünist Partisi Birinci Sekreteri olan İslam Abduganiyeviç Karimov, Aralık 1991’de ülkenin ilk cumhurbaşkanı olarak seçildi. Daha sonra Cumhurbaşkanı’nın görev süresi Mart 1995’te halk oylaması ile 2000 yılına kadar uzatıldı. Ocak 2000’de yapılan seçimlerde beş yıllık süre için Karimov ikinci kez bu göreve seçildi. 12 Nisan 2002 tarihinde yürürlüğe giren yeni kanun ile 2007 Aralık ayında yapılacak Cumhurbaşkanlığı seçimleriyle birlikte, Cumhurbaşkanının görev süresi yedi yıl olacaktır.

Halen ülkede cumhurbaşkanlığı görevini yürüten kurucu devlet başkanı Karimov’un kısa özgeçmişi şu şekildedir:

İslam Abduganiyeviç Karimov 30 Ocak 1938 tarihinde Semerkant’ta doğdu. Orta Asya Politeknik Enstitüsü’nde ve Taşkent Devlet Ekonomi Enstitüsü’de yüksek eğitimini tamamladı. Uzun yıllar Çkalov Uçak Fabrikası’nda görev alan Karimov, Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (ÖSSC) Devlet Planlama Teşkilatı’nda Başkan Yardımcılığı’na kadar yükselmiştir.

1983’te ÖSSC Maliye Bakanı olarak atanan Karimov, 1986’da Başbakan Yardımcılığı ve Devlet Planlama Teşkilatı Başkanlığı görevlerini yürüttü. Karimov, Aralık 1986 tarihinde Kaşkaderya Vilayeti Komünist Partisi Birinci Sekreterliği’ne, 1989’de ise Özbekistan SSC Komünist Parti Birinci Sekreteri, daha sonra da meclis tarafından cumhurbaşkanı olarak atandı.

Aralık 1991 tarihinde ise Karimov, halk tarafından Özbekistan Cumhurbaşkanı olarak seçilmiştir. 1995’te referandumla Cumhurbaşkanı görev süresi 2000 yılına kadar uzatılmış ve Ocak 2000 tarihinde Cumhurbaşkanı olarak tekrar aynı göreve gelmiştir. Evli ve iki kız çocuğu babasıdır.

2.1. Yasama

Başkanlık sisteminin geçerli olduğu ülkede yasama organı Âlî Meclis, olağanüstü haller dışında, her üç ayda bir toplanarak gündemindeki yasa tasarılarını görüşür. Parlamento, beş yılda bir yapılan seçimlerle belirlenir. Parlamento seçimlerinin ilki Aralık 1994 yılında, ikincisi Aralık 1999 yılında yapıldı. Üçüncüsü ise, 2004 yılı Aralık ayında yapılacaktır. Parti listelerinden parlamentoya giren milletvekillerinin yanı sıra, yerel yönetimlerin seçtiği vekillerle birlikte meclis 250 üyeden oluşur.

Meclisin 04 Nisan 2002 tarihli oturumunda kabul edilen ve 12 Nisan tarihinde gazetelerde yayınlanarak yürürlüğe giren yasaya göre; 2004 yılı Aralık ayında yapılacak milletvekili seçimleriyle iki meclisli parlamentoya geçiş süreci tamamlanacaktır. Yasama faaliyetlerini yürüten ve seçimle belirlenen 120 vekilden oluşan Temsilciler Meclisi ve 16’sı cumhurbaşkanı tarafından atanan, diğerleri Karakalpakistan Özerk Cumhuriyeti, Taşkent Şehri ve vilayetlerden eşit sayıda (6’şar) seçilecek toplam 100 kişiden meydana gelen Senato, Yüksek Meclis’i oluşturacaktır.

Bugünkü Meclis’te; Fedakarlar Halk Demokratik Partisi’nin 55, Halk Demokratik Partisi’nin 48, Milli Tikleniş Partisi’nin 10, Adalet Partisi’nin 9 Milletvekili bulunmaktadır. Önümüzdeki günlerde yapılacak seçimlerde bu dört partinin dışında, işadamları hareketi olarak başlayan ve Pahtabank Genel Müdürü Kabil Taşmatov başkanlığında siyasi bir nitelik kazanarak partiye dönüştürülen Liberal Demokrat Parti de yer alacaktır.

Siyasi partilerin liderleri ve telefonları şu şekildedir: Halk Demokratik Partisi Başkanı Abdulhafız M. Calalov, Tel/Fax: 139 55 20; Adalet Sosyal Demokratik Partisi Başkanı Turgunpolat Daminov, Tel: 340683; Milli Tiklaniş Partisi Başkan İbrahim Gafurov, Tel: 152 14 53 ve 152 14 58; Fedakarlar Milli Demokratik Partisi Başkanı Atham Tursunov, Tel: 139 45 53, 139 45 25 ve 41 54 31; Liberal Demokrat Parti Başkan Muhamatcan Ahmedcanov, Tel: 139 21 85, 139 20 52 ve Faks: 139 22 29.

Ali Meclis Başkanı Erkin Halilov, 1955 yılında Buhara’da doğdu. 1977 yılında Taşkent Devlet Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden mezun olmasının ardından 1977-1979 arasında “Kibernetiko” Bilimsel-Üretim Birliği’nde yönetici olarak çalıştı. 1979-1990 yıllarında Özbekistan Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Felsefe ve Hukuk Enstitüsü’nde Araştırma Uzmanı, Yüksek Kıdemli Araştırma Uzmanı, Ekonomi Çalışma Hukuk Sektörü Müdürü olarak görev yapan Halilov, 1986 yılında master tezini vererek Hukuk Doçenti unvanını almıştır.

Halilov 1990 yılında milletvekili olarak seçilmiş ve meclisin 12. dönem toplantısında Kanun, Hukuk Düzeni ve Kanunlar Komitesi Başkanlığı’na getirilmiştir. 1993 yılı Mayıs ayında Meclis Başkan Yardımcısı olan Halilov, 1995 yıllına kadar bu görevini yürütmüştür. 1995’te Meclis Başkanlığı’na seçilen Halilov, 2000 yılında yeniden aynı göreve getirilmiştir. Evli ve üç çocuk babasıdır.

2.2. Yürütme

Başkanlık sisteminin yürürlükte olduğu Özbekistan’da yürütme yetkisi cumhurbaşkanındadır. Diğer bir deyişle Cumhurbaşkanı Bakanlar Kurulunun da başkanıdır. Bakanlar Kurulu üyelerinin atamaları cumhurbaşkanı tarafından meclis dışından yapılır ve meclis tarafından onaylanır. Aralık 2004 itibariyle Bakanlar Kurulu üyeleri şunlardır:

Bakanlıklar

Adı, Soyadı

1. Başbakan

Şavkat M. Mirziyayev

2. Başbakan Yardımcısı (İnşaat, Sanayi, İnşaat Malzemeleri ve Ulaşım Konularından Sorumlu)

-

3. Başbakan Yardımcısı ve Ekonomi Bakanı

Rustam Azimov

4. Başbakan Yardımcısı (Tüketim Malları Üretimi ve

Ticaretten Sorumlu)

Mirabrar Z. Usmanov

5. Başbakan Yardımcısı (Makine Yapımı, Madencilik, Kimya, Yakıt, Enerji ve Jeoloji Konularından Sorumlu)

Utkur Sultanov

6. Başbakan Yardımcısı ve İletişim ve

Haberleşme Ajansı Genel Müdürü

Abdulla N. Aripov

7. Başbakan Yardımcısı, Yüksek ve

Orta Mesleki Eğitim Bakanı

Rustam S. Kasımov

8. Başbakan Yardımcısı ve

Dış Ekonomik İlişkiler Ajansı Başkanı

Elyar M. Ganiyev

9. Başbakan Yardımcısı ve

Özbekistan Kadınlar Komitesi Başkanı

Svetlana İnamova

10. Adliye Bakanı

Abdusamat Palvanzade

11. İçişleri Bakanı

Zakircan Almatov

12. Dışişleri Bakanı

Sadık S. Safayev

13. Halk Eğitimi Bakanı

Turabcan İ. Jurayev

14. Sağlık Koruma Bakanı

Feruz G. Nazirov

15. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı

Akilcan Abidov

16. Kültür ve Spor Bakanı

Alişer Azizhocayev

17. Maliye Bakanı

Saidahmad Rahimov

18. Savunma Bakanı

Kadir Gulamov

19. Olağanüstü Hal Bakanı

Bahtiyar C. Subanov

20. Tarım ve Su İşleri Bakanı

-

21. Devlet Mülkünü Yönetme ve Girişimciliği

Destekleme Komitesi Başkanı

Mahmudcan Askarov

22. Devlet Gümrük Komitesi Başkanı

Bahadır Matlubov

23. Devlet Tekelden Çıkarma ve

Rekabeti Geliştirme Komitesi Başkanı

Jamshid Seyfuddinov

24. Devlet Çevre Koruma Komitesi Başkanı (Vekil)

Bari Alihanov

25. Devlet Jeoloji ve Maden Kaynakları Komitesi Bşk.

Nurmuhammad Ahmedov

26. Devlet İmar ve İnşaat Komitesi Başkanı

Azamat Tohtayev

27. Devlet Toprak Kaynakları, Jeodezi, Kartografi ve

Kadastro Komitesi Başkanı

Ergaşali Kurbanov

28. Devlet İstatistik Komitesi Başkanı

Gafurcan S. Kudratov

29. Devlet Vergi Komitesi Başkanı

Batır Parpiyev

Başbakan Şavkat Miramanoviç Mirziyayev, 1957 yılında Cizzah’ta doğdu. Taşkent Sulama ve Tarım Makine Enstitüsü’nden mezun olan Mirziyayev, aynı kurumda öğretim üyeliği görevine başladı ve rektör yardımcılığına kadar yükseldi. Bununla birlikte Komsomol kurumlarında da üst düzey görevlerde bulundu.

Mirziyayev 1996 yılına kadar Mirza Uluğbek İlçe Hakimliği’nde çalışmış, 1996-2001 yılları arasında da Cizzah Valiliği’nde bulunmuştur. 11 Eylül 2001 tarihinde Semerkant Valiliği’ne getirilen Mirziyayev, 11 Aralık 2003 tarihinde Cumhurbaşkanlığı Kararı ve Meclis Onayı ile Başbakanlık görevine atanmıştır. Cizzah milletvekili olarak 1999’da parlamentoya giren Mirziyayev, evlidir.

TİKA’nın Özbekistan’daki Faaliyetlerine İlişkin İşbirliği Protokolünün tarafı olan Dış Ekonomik İlişkiler Ajansı’nın Başkanı ve Başbakan Yardımcısı Elyar Ganiyev, 1 Ocak 1960 tarihinde Sırderya Vilayeti’nde doğdu. 1981 yılında Taşkent Politeknik Enstitüsü Mühendislik Bölümü’nden mezun olan Ganiyev, 1985 yılına kadar aynı Enstitü’de Öğretim Görevlisi olarak çalıştı. 1985–90 yılları arasında Silahlı Kuvvetlerde görev aldı. 1990–92 arasında Dış Ekonomik ve Ticari İlişkiler Devlet Komitesi Asistanı, 92-93’te, Dış Ekonomik İlişkiler Bakanlığı Protokol ve Akreditasyon Dairesi Başkanlığı, 93–94 Cumhurbaşkanlığına bağlı Stratejik ve Bölgesel Araştırma Enstitüsü Dış Ekonomik Sorunlar Sektörü Başkanlığı, 94–95 Dış Ekonomik İlişkiler Bakan Yardımcılığı, 95–97 Bakan Birinci Yardımcılığı görevlerinde bulunan Ganiyev, 1997’den bu yana Dış Ekonomik İlişkiler Ajansı Başkanlığı görevini sürdürmektedir. Evli ve iki oğlu bulunmaktadır.

2.3. Yargı

En üst yargı organı Anayasa Mahkemesi’dir. Özbekistan’da yargı, icra kuruluşları, siyasi partiler ve diğer toplum kuruluşlarından bağımsızdır. Ülkedeki yargı kuruluşları, “Yargı Kuruluşları Hakkında Kanun” uyarınca örgütlenmiştir.

Yargı organlarının isimleri aşağıda belirtilmiştir:

Anayasa Mahkemesi,

Alî Mahkeme,

Alî Ekonomik Mahkeme,

Karakalpakistan Cumhuriyeti Medenî ve Ceza Mahkemeleri,

Vilayetler ve Taşkent Şehir Medenî ve Ceza Mahkemeleri,

İlçe ve şehir Medeni Mahkemeleri,

İlçe Ceza Mahkemeleri,

Karakalpakistan Ekonomik Mahkemesi,

Vilayet ve Taşkent Şehir Ekonomik Mahkemeleri,

Askeri Mahkemeler.

Anayasa Mahkemesi üyeleri, cumhurbaşkanının önerisi ve Alî Meclisin onayıyla atanırlar. Anayasa Mahkemesi, bir başkan, bir başkan yardımcısı ve biri Karakalpakistan Özerk Cumhuriyeti’ni temsilen beş üyeden, yani toplam yedi kişiden oluşur. Mahkeme üyeleri beş yıl için atanırlar.

Alî Mahkeme, başkan, başkan birinci yardımcısı, başkan yardımcıları, hakemler kurulları başkanları ve yargıçlarından oluşmaktadır. Alî Mahkeme Genel Toplantısı, Alî Mahkemenin en üst makamı sayılır ve dört ayda bir kere düzenlenir. Bunun dışında Ali Mahkeme Genel Kurulu, Medeni Hukuk Hakemler Kurulu, Cinayet Davaları Hakemler Kurulu ve Askeri Davalar Hakemler Kurulu olmak üzere kurullar da bulunmaktadır.

Alî Ekonomik Mahkeme, ülkenin ekonomik alandaki adlî çalışmalarını yürüten en üst kuruluştur. Başkan, başkan birinci yardımcısı ve diğer yardımcıları, hakemler kurulları başkanları ve yargıçlarından oluşmaktadır. Mahkeme şu düzen içinde faaliyet göstermektedir: Alî Ekonomik Mahkeme Genel Toplantısı, Ali Ekonomik Mahkeme Genel Kurulu, Medeni Hukuk Hakemler Kurulu, İdare Hukuku Hakemler Kurulu...

Askerî Mahkeme sistemi askeri konularda faaliyet gösteren hakemler kurulu, askeri mahkeme ve bölge askerî mahkemelerinden oluşmaktadır.

Özbekistan Cumhuriyeti Baş Savcılığı, ülkede mevzuatına uyulması konusunda denetim yapan en üst kuruluştur. Savcılık sistemine baş savcı başkanlık etmektedir.Vilayet, ilçe ve şehir savcıları, baş savcı tarafından atanmaktadır. Karakalpakistan Özerk Cumhuriyeti Baş Savcısı, Özbekistan Baş Savcı ile mutabık kalınarak, Karakalpakistan’ın en üst yönetim birimi tarafından atanır. Baş Savcı ve diğer tüm vilayet, ilçe ve şehir savcılarının yetki süresi beş yıldır.

2.4. İdari Yapı

İdari olarak Özbekistan, 1 özerk cumhuriyet, 12 vilayet, 123 şehir ve 156 tümen (ilçe) yönetiminden oluşmaktadır. Her ülkenin idari şartları değişiklik arz ettiği için, Özbekistan’daki vilayet yönetimlerini, Türkiye’deki vilayet yönetiminden çok, bir eyalet sistemi şeklinde anlamak daha doğru olur. Vilayet, şehir ve tümenlerin en üst yöneticisine “hakim” adı verilmektedir. Bu arada, şehir yönetimleri içinde Taşkent Şehri’nin ayrıcalıklı bir konumda bulunduğunu, idari yapı içinde tıpkı bir vilayet gibi temsil olunduğunu belirtmek gerekir.

Vilayet hakimleri, cumhurbaşkanı tarafından atanır, cumhurbaşkanı tarafından görevden alınır ve bu atama ilgili vilayetin (Taşkent şehri dahil) mebuslar kurulunca onaylanır.

Vilayetler, şehir ve tümenlerden (ilçe) oluşmaktadır. Vilayet hakimlerinin dışında şehir ve tümen hakimleri de vardır. Şehir ve tümen hakimleri (Bunlar yetki bakımından Türkiye’deki belediye başkanlarının yetkilerinden daha fazla yetkilerle donatılmışlardır.) ise, vilayet hakimi tarafından atanır ve bu atama ilgili tümen veya şehir halk mebuslar kurulu tarafından onaylanır ve beş yıl için görev yaparlar.

2.5. Savunma

Özbekistan Silahlı Kuvvetleri; doğu, merkez ve batı olmak üzere üç askeri bölge komutanlığı olarak teşekkül ettirilmiştir. Bölge komutanlıklarına bağlı olarak tugay ve tabur teşkilatları bulunmaktadır.

Silahlı kuvvetler, SSCB döneminden kalan silah ve teçhizattan oluşan savunma gücünü, ordunun küçültülmesi, hareket kabiliyetinin artırılması, modern teknolojiye sahip teçhizat ve erim gücü yüksek silahlarla donatılması ve kademeli olarak profesyonel orduya geçilmesi yönünde son zamanlarda alınan kararlarla yenilemiştir.

Savunma konularında son karar mercii, başkanlığını Cumhurbaşkanı Karimov’un yaptığı Milli Güvenlik Kurulu’dur. Cumhurbaşkanı’nın dışında, Başbakan, Başbakan Yardımcıları, Savunma Bakanı, Dışişleri Bakanı, İçişleri Bakanı, Devlet Sınırlarını Koruma Komitesi Başkanı, Milli Güvenlik Hizmeti Başkanı (İstihbarat Teşkilatı), Milli Güvenlik Kurulu Genel Sekreteri, Müşterek Kuvvetler Komutanı (Genelkurmay Başkanı), Cumhurbaşkanı Güvenlikten Sorumlu Danışmanları ve Cumhuriyet Başsavcısı Milli Güvenlik Kurulu’nun üyeleri arasında yer almaktadır.

3. DIŞ SİYASET VE SORUNLAR

3.1. Dış Siyaset

Özbekistan, BM, AGİT, ECO, IMF, Dünya Bankası, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, Asya Kalkınma Bankası, BDT, ESCAP, İslam Konferansı Teşkilatı, İslam Kalkınma Bankası, KEİT, EAPC (Avrupa Atlantik Ortaklık Konseyi), IAEA (Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı), ICAO (Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü), ITU (Uluslararası Telekomikasyon Birliği), FAO, ILO, WHO ve Dünya Turizm Örgütü’nün üyesi olup, Dünya Ticaret Örgütü’ne üye olma çabasını sürdürmektedir. Bu kuruluşlara ilave olarak, ülkenin mali ve teknik kapsamda kalkınma yardımı aldığı kuruluş ve ülkeler arasında UNDP, UNCTAD ve UNIDO gibi BM örgütleri, TACIS, USAID, British Councel, TİKA, JICA, KICA (Kore Uluslararası İşbirliği Ajansı) gibi teknik yardım ajansları, Almanya, Fransa, İsrail, İtalya ve İsviçre hükümetleri, OECD ve bazı sivil toplum kuruluşları da yer almaktadır.

Ülkede, siyasi ve askeri örgütlerden çok ekonomik işbirliğine ağırlık veren birliklerle ilişkilerin geliştirilmesi çabalarının varolduğu görülmektedir. Rusya ve Çin’in önderliğini yaptığı ve Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) adını alan kuruluşa Özbekistan’ın üye olma gerekçesinin de ekonomi ağırlıklı olduğu söylenebilir.

Özbekistan, kolektif güvenlik ve istikrarın genişletilmesini amaçlayan NATO’nun PEP (Barış İçin Ortaklık) Programı’na Temmuz 1994 yılından itibaren katılarak, ABD, Norveç, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan’da yapılan çeşitli askeri tatbikatlara iştirak etmiştir. Bu kapsamda bazı hava üslerinin birlik standartlarına uygun hale getirilmesi çalışmaları da sürdürülmektedir.

Bölgedeki merkezi konumu ve sahip olduğu askeri-teknik kapasite nedeniyle, özellikle 11 Eylül olaylarının ardından diplomasinin en yoğun yaşandığı ülke haline dönüşmüştür. Başta ABD olmak üzere, Rusya, İngiltere, Fransa ve Almanya çok sayıda üst düzey askeri ve sivil resmi temas gerçekleştirmiştir. Özbekistan, Afganistan merkezli olarak başlayan terörle mücadele kapsamında, gerek dünya kamuoyunda ve gerekse üyesi bulunduğu ŞİÖ, BDT, Orta Asya İşbirliği Örgütü, GUUAM ve 6+2 Grubu (Afganistan sorununun çözümü amacıyla oluşturulmuştur) çerçevesinde bir çok girişimlerde bulunmuştur.

Taşkent’te Haziran 2004’de yapılan ŞİÖ Liderler Zirvesi’nin ardından Rusya Devlet Başkanı Putin ve Cumhurbaşkanı Karimov’un, iki ülke arasında kapsamlı ilişkiler kurulmasını öngören “Stratejik Ortaklık ve İşbirliği Anlaşması” imzalamaları, dış politikadaki yönelimler açısından belirtilmesi gereken önemli bir göstergedir.

3.2. Üye Olduğu Bölgesel Örgütler

Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT), 1991 yılında eski SSCB Cumhuriyetleri (Letonya, Estonya ve Litvanya dışında) tarafından başta ekonomi olmak üzere üyeler arasında işbirliğinin her alanda geliştirilmesi amacıyla bölgesel bir örgüt olarak kurulmuştur.

Örgütün Mayıs 2003’de St. Petersburg ve Eylül 2003’te Yalta’da gerçekleştirdiği zirvelerde ekonomi ağırlıklı gündem üzerinde yoğunlaşılmıştır. Birlik bünyesinde serbest ticaret bölgesi oluşturulmasıyla ilgili görüşmeler sürdürülmektedir.

Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ), 1996 yılında Rusya, Çin, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan arasında sınır sorunlarına ve sınır bölgelerindeki asker sayısının azaltılması konularına çözüm getirmek, bu amaçla karşılıklı güven ve toprak bütünlüğüne saygı duyulmasını sağlamak amacıyla kurulmuştur. 2000 yılında örgütün Duşanbe Zirvesi’ne gözlemci olarak katılan Özbekistan, 14-15 Haziran 2001 tarihleri arasında yapılan Pekin Zirvesi’nde tam üye olmuştur. Özbekistan’ın katılımıyla Şanghay Beşli Örgütü, Şanghay İşbirliği Örgütü’ne dönüştürülmüştür. Özbekistan örgütte, ekonomik ve ticari konulara ağırlık verilecek, işbirliğinin geliştirilmesi ve güvenliğin sağlanması amacıyla katılmıştır. 6-7 Haziran 2002 tarihleri arasında St. Petersburg’da yapılan liderler zirvesinde örgütün hukuki altyapısını oluşturan anlaşma ve diğer belgeler imzalanarak yürürlüğe girmiştir.

Moskova’da 29 Mayıs 2003 tarihinde yapılan liderler zirvesinde, 2004 yılında liderlerin Taşkent’te biraraya gelmesi, Terörle Mücadele Merkezi’nin Bişkek’ten, Taşkent’e taşınması, Genel Sekreterliğe Çin’in Moskova Büyükelçisi Çjan Deguan’ın atanması kararlaştırılmıştır.

Örgüt üyesi ülke dışişleri bakanlarının 05 Eylül 2003 tarihli Taşkent toplantısında; 15 Haziran 2001 tarihinde imzalanan Terör, Bölücülük ve Radikal Akımlarla Mücadele Şanghay Anlaşması, 7 Haziran 2002 tarihinde St. Petersburg’da imzalanan Şanghay İşbirliği Örgütü Tüzüğü ile Bölgesel Terörle Mücadelede İşbirliği Anlaşması’nda değişiklik yapılmasını öngören protokolde değişiklik öngören anlaşmalar imzalanmış ve Bölgesel Terörle Mücadele Merkezi’nin Bişkek’ten Taşkent’e taşınmasıyla ilgili çalışmalar değerlendirilmiştir.

Bakanlar, zirvenin ardından düzenledikleri ortak basın toplantısında, örgüt bünyesinde iki ayrı organın oluşturulduğunu, Pekin’de bulunan ŞİÖ Sekreterliği ve Taşkent’te faaliyette bulunacak Bölgesel Terörle Mücadele Merkezi’nin 1 Ocak 2004 tarihinden itibaren aktif olarak çalışmalarına başlayacağını, Merkez’in ilk toplantısının Ekim ayı sonunda yapılacağını, ekonomik alanlarda da işbirliğinin artırılması konusunun değerlendirildiğini açıklamışlardır.

Taşkent’te 17-18 Haziran 2004 tarihinde toplanan Şanghay İşbirliği Örgütü Liderler Zirvesi, imzalanan anlaşmalar ve alınan kararlar açısından önemlidir. Taşkent Deklarasyonu’nda, örgütün etkinleştirilmesi, kurumsallaştırılması, başbakanlar ve dışişleri bakanlıkları düzeyinde organlar oluşturulması, düzenli istişarelerin kurulması kararları yer almıştır. Ayrıca terörle mücadelede işbirliğini güçlendirmek amacıyla üye ülkeler Milli Güvenlik Kurulu sekreterlerinin düzenli olarak toplanması ve Taşkent Terörle Mücadele Merkezi’nde üye ülkelerden 50 güvenlik uzmanın daimi çalışma yürütmesi de kabul edilmiştir.

Orta Asya İşbirliği Teşkilatı – Daha önce Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan arasında Orta Asya Ekonomik Topluluğu olarak kurulan bu örgüt, 28 Aralık 2001 yılında Taşkent Zirvesi’nde Orta Asya İşbirliği Teşkilatı’na dönüştürülmüştür. Örgütün yeniden yapılandırılmasıyla sadece ekonomik değil, diğer alanlarda da bölgesel işbirliğinin geliştirilmesi öngörülmektedir.

Mayıs 2004 tarihinde Astana’da yapılan ve Rusya Milli Güvenlik Kurulu Sekreteri İgor İvanov’un da katıldığı liderler zirvesinde, Özbekistan, örgütün etkinliğini artıracağını ve bölgesel barış ve güvenliğin tesisinde önemli rol oynayacağını belirterek, Rusya’nın da daimi üye olmasını teklif etmiş ve böylece teşkilata Rusya Federasyonu da katılmıştır.

Özbekistan, hukuki altyapıya sahip bir örgüt olmayan, sadece Afganistan sorununun çözümüne yönelik oluşturulan ve ABD, Rusya, Çin, Türkmenistan, İran, Tacikistan ve Pakistanın yer aldığı 6+2 Grubu’nun da bir üyesidir. Ülke ayrıca Avrupa ile Asya’yı Kafkasya üzerinden birbirine bağlayacak olan ve AB’nin yanı sıra bazı bölge ülkelerinin katılımıyla oluşturulan ulaşım koridoru TRACECA projesinde de aktif şekilde yer almaktadır.

4. EKONOMİ

4.1. Genel Görünüm

Özbekistan, 25 milyonu aşan nüfusu ve Sovyet döneminde inşa edilmiş sanayi yapısı ile diğer Cumhuriyetlere göre ekonomik olarak daha gelişmiş bir yapıya sahiptir. Dolayısıyla Orta Asya’da dinamik bir ekonomi olarak karşımıza çıkmaktadır. Bununla birlikte sahip olduğu yeraltı kaynaklarının zenginliği ile de dikkat çekicidir. Ülke önemli miktarda doğalgaz, petrol ve altın rezervlerine sahiptir.

Bağımsızlık sonrası ülkede yabancı ortaklı dört banka faaliyete geçmiştir. Ayrıca Semerkant’ta inşa edilen “UZDAEWOO” isimli yabancı ortaklı otomobil fabrikasının üretime başlamasıyla, Özbekistan da araba üreticisi ülkeler arasında yer almıştır.

Denize kıyısı olmayan Özbekistan’ın ekonomi açısından yaşamakta olduğu en büyük sıkıntı topraklarının kuraklığıdır. Aral Gölü, her yıl artan oranlarda kurumakta ve ülke topraklarından geçen nehirler de bu toprakların sadece yüzde 10’luk bir kısmını tarıma elverişli bir hale getirebilmektedir. Buna rağmen pamuk üretiminde dünyada ön sıralarda yer alan ülkede, üretilen pamuğun yalnızca yüzde 20’si işlenebilmektedir. Ülkenin önemli ölçekteki pamuk üretimi, doğal olarak tekstil alanında yabancı yatırımcıların dikkatini çekmiş ve ülkede birçok yabancı ortaklı tekstil yatırımları gerçekleştirilmiştir.

Özbekistan ekonomisinde son yıllarda uygulanan politikalar, başta pamuk olmak üzere, ülkede üretilen hammaddelerin işlenip ürün haline getirilmesinden sonra ihracat yapılması ve genel ihracat potansiyelinin arttırılmasına yönelik olmuştur. Bu dönemde özel girişimciliğin oluşması ve yerleşmesi için devletçe girişimcilere bir takım kolaylıklar sağlanmış, ayrıca döviz liberizasyonuna yönelik girişimlerde bulunulmuştur. Yine aynı dönemde, ülkende büyük devlet payı olan bankalarından Dış İktisadi Faaliyet Milli Bankası, Asaka Bank ve Pahta Bank yabancı ortaklara da açılmış ve özelleştirme çalışmalarına hız verilmiştir.

Nüfusunun yüzde 60’dan fazlası kırsal kesimde yaşayan Özbekistan’ın ekonomisi, genel olarak tarımsal üretime ve hammadde ihracatına dayalı olması sebebiyle, 1997-98 dönemindeki Asya Krizi ve 1998’de Rusya’da patlak veren mali krizden daha az etkilenmiştir. Özbekistan buğday ihtiyacının yüzde 90’ını kendi kaynakları ile karşılanmaktadır. Buhara’da faaliyete geçen petrol işleme tesisi sayesinde geçmişte benzin ithal eden ülke bugün benzin ihracatı gerçekleştirmektedir. Çörten Doğal Gaz Rafinerisi ve Almalık Dağ-Kon Fabrikaları da Özbekistan ekonomisi açısından önemli işletmelerdir.

Özbekistan’da bağımsızlıktan sonra özellikle sanayi alanında benimsenen ithal ikameci anlayış sonucunda, kısa sürede enerji ve gıda sektöründe bağımsız ve kendi kendine yetebilen bir yapıya kavuşmuştur. Bu olumlu gelişmelerin yanında, Özbekistan’ın dış dünyaya açılması ve dış ticaret piyasalarında önemli bir yer edinebilmesi için, kısa vadede ihracata yönelik öncelikli sektörler belirlenmiş ve bu sektörlerdeki üretimin arttırılmasını teşvik edecek bir dizi önlem alınarak, bu alandaki yatırımcılara bir takım kolaylıklar sağlanmıştır.

Orta vadede ise, uçak, otomobil, tarım makineleri, ekskovator ve ağır makineler, elektronik eşya ve yerel hammadde ile ilaç üretimine ağırlık verilmesi hedeflenmiştir

2003 yılının makro ekonomik verilerine bakıldığında denilebilir ki, Özbekistan istikrarlı büyümeyi yakalama çabası içindedir. Resmi açıklamalara göre, 2002 yılında 9.687,8 milyon dolar olan Gayri Safi Yurt İçi Hasıla 2003 yılında yine dolar cinsinden 9.953,5 olarak gerçekleşmiştir. Bu, sabit fiyatlarla %4.4’lük bir artışı ifade etmektedir. Yani Özbekistan ekonomisi 2003 yılında %4.4’lük bir büyüme göstermiştir. Diğer geçiş ekonomilerinde de olduğu gibi, Özbekistan için istikrarlı büyümenin sürdürülmesi, ancak maliye, para, fiyatlandırma, üretim, gelir dağılımı, yatırım ve benzeri ekonomik politikalarda global sisteme uyum sağlayacak yapısal değişikliklerin gerçekleştirilmesiyle mümkün olabilecektir.

4.2. Ekonomi Politikası

Özbekistan bağımsızlık sonrası pazar ekonomisine yönelik ekonomi politikaları uygulamaktadır. Devlet destekleri, fiyat kontrolleri, ücret artışları, tüketiciyi enflasyondan korumaya yönelik uygulamalar nedeniyle sorunlar artmış ve 1994 yılında ekonomik reform programına ihtiyaç duyulmuştur. Bu program çerçevesinde serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecini hızlandıracak yasal düzenlemeler yapılmış, fiyat kontrolleri kaldırılmış, uluslararası finanssal kuruluşlarla işbirliğine gidilmiş, ulusal para tedavüle sokulmuş, kamuya ait işletmeler özelleştirme kapsamına alınmış ve kamu harcamalarında kısıtlamaya gidilmiştir. Ayrıca, ortak yatırım imkanları yaratılarak ülkeye yabancı sermayenin girmesi amaçlanmıştır.

1992 yılında Bankalar Yasasının çıkarılması ve Merkez Bankası’nın kurulmasını müteakiben, ülkedeki para arzı ile döviz dolaşımının kontrolü ve ticari bankaların faaliyetlerinin gözetimi Merkez Bankası tarafından yapılmaya başlanmış ve Merkez Bankası ülkedeki nakit ve dövizi çok sıkı bir takibe almıştır.

Para arzı, rezerv yükümlülüğü ve reeskont oranları yoluyla, banka ve nakit transferlerinin kısıtlanması suretiyle kontrol edilmektedir. 1994 yılından 1996 yılının üçüncü çeyreğinin sonuna kadar Merkez Bankası, reeskont oranları ile ticari banka rezerv yükümlülüklerinin arttırılması suretiyle sıkı para ve kredi politikaları uygulamıştır. 1996 yılının son çeyreğinden itibaren para hacmi tekrar artmış ve 1997 yılında makro-ekonomik durumun kötüleşmesi üzerine politika tekrar sıkılaştırılmış ve para arzı artışına bir sınırlama getirilmiştir. 1998’de yeniden genişleme görülmüş ve 1999 yılında oldukça gevşek bir politikanın uygulanması dikkati çekmiştir. Merkez Bankası reeskont oranı da 1999’da aylık yüzde 3 oranında tutulmuştur.

2000 yılında para arzının ortalama artış hızı yüzde 2.6 olmuştur. Bu artışın temel nedeni, ticari bankaların ekonomiye açtıkları kredilerdeki artıştır. Merkez Bankası reeskont oranını Temmuz 2000 tarihinden itibaren ayda yüzde 2’ye indirmiştir. 2001 yılının dokuz aylık döneminde ise, para arzının artış hızı yüzde 3 olmuştur. Bu oran, 2000 yılının aynı dönemine hemen hemen eşittir.

Enflasyon oranındaki azalmaya paralel olarak Merkez Bankası’nın reeskont oranında 2000 yılının ilk yarısında müteaddit indirimler yapılmışsa da, Temmuz 2000’den itibaren yüzde 24 olarak uygulanan bu oran, 2002 yılına kadar devam etmiş, 2002 yılının başından itibaren de yüzde 30’a yükseltilmiştir.

2003 yılında Merkez Bankası ve Özbekistan Hükümeti, makroekonomik istikrarı güçlendirmek amacıyla sıkı para ve kredi politikası uygulamasına devam etmiştir. Bu uygulamaların sonucu olarak resmi makamlarca enflasyon oranının yıllık yüzde 3.8’e düştüğü ileri sürülmüştür. EIU’nun açıkladığı enflasyon rakamı ise yüzde 14,6’dır. Uygulanan politikalar, ticari bankaların faiz oranlarını düşürmesine ve bankaların verebileceği kredilerin artmasına neden olmuştur.

2003 yılının en önemli ekonomik gelişmesi ise, 15 Ekim tarihi itibariyle cari işlemlerde konvertasyonun serbest bırakılmasıdır. Böylece ekonomide yeni bir döneme girilmiş, daha önce var olan farklı döviz kurları ortadan kalkmıştır.

4.3. Ekonomik Göstergeler

Yıllar itibariyle Özbekistan’a ait temel ekonomik göstergelerin seyri şu şekildedir:

Yıllar

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003*

GSYİH (Milyar $)

14,5

12,1

17,0

13,4

11,0

9,68

9,95

GSYİH (Milyar Sum)

977

1.416

2.129

3.195

4.672

7.469

9.664

GSYİH Yıllık Artış (%)

2,5

4,4

3,4

3,3

4,1

3,2

4,4

Kişi Başına Gelir ($)

614

504

674

547

462

383

385

Enflasyon (TÜFE %)

58,8

17,7

29,0

24,9

27,2

24,2

3,8

İhracat (Milyar $)

3,695

2,888

2,790

2,935

2,755

2,510

3,725

İthalat (Milyar $)

3,767

2,717

2,587

2,441

2,479

2,187

2,964

Döviz Kuru ($=Sum)

66,0

95,0

124,9

237,5

423,8

771,0

970,9

Dış Borç (Milyar $)

2,8

3,2

4,8

4,4

4,6

4,3

4,4

Kaynaklar: EIU Country Profile 2003; EIU Country Report Dec.2003,Sep.2002;

*Dış borç hariç diğer 2003 rakamları Özbekistan makamların resmi açıklamalarıdır.

Ekonomideki geçiş sürecinde yaşanan sorunlardan dolayı enflasyon oranı, 1995 ve öncesi yıllarda üç haneli rakamlarda seyrederken, 1997’de yüzde 59’a düşmüş ve son yıllarda bu seviyenin de altına inerek bir istikrar ifadesi olmuştur.

Kişi başına gelir, Sum cinsinden 2001 yılında 195.000, 2002 yılında 295.570 ve 2003 yılında 374.580 olarak ifade edilse de, yukarıda da görüldüğü gibi, 2003 yılına ait kişi başına gelirin ABD Doları karşılığında artış söz konusu değildir.

BM Kalkınma Programı (UNDP) tarafından, Satın Alma Gücü Paritesi (PPP) esas alınarak yapılan bir araştırmada, 2003 yıllarında, Özbekistan’da kişi başına GSYİH tutarının 2.460 ABD Doları olduğu açıklanmıştır. Bu açıklamaya paralel olarak, bazı ekonomi yorumcuları tarafından da, 2003 yılında PPP’ye göre hesaplanan kişi başına gelirde bir önceki yıla göre yüzde15’lik bir azalma olduğu ifade edilmiştir.

Yukarıda da görüldüğü üzere, 1998 yılından itibaren dış ticarette bir daralma olmuş, ihracatta 1997 rakamına ancak 2003’de ulaşılabilmiş, ithalatta ise 1997 yılındaki seviye hâlâ yakalanamamıştır. Hacminde daralma olmasına karşın 1998’den itibaren ithalata göre ihracatta sürekli olarak fazlalık söz konusudur.

4.3.1. Dış Ticaret

Özbekistan’ın son beş yılına ait ihracat, ithalat, dış ticaret hacmi ve dış ticaret dengesi ile bunların yıllık değişim oranlarına ait veriler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir:

(Milyon ABD Doları)

Yıllar

1999

2000

2001

2002

2003

İhracat

Değişim %

2.790

-3,4

2.935

5,2

2.755

-6,1

2.510

-8,8

3.725,0

48,4

İthalat

Değişim %

2.587

-4,7

2.441

-5,6

2.479

1,5

2.187

-11,7

2.964,2

35,5

Dış Ticaret Hacmi

5.377

5.376

5.234

2.697

6.689,2

2003 yılında 2002 yılına göre, ihracat yüzde 24.7 oranında, ithalat da yüzde 9.3 nispetinde artmıştır. Dış ticaret dengesi ise ihracattaki artışın da etkisiyle 2002 yılına göre 2,7 kat daha yüksek bir bakiye vermiş gözükmektedir. İhracatın ithalatı karşılama oranı ise 1,25 seviyelerindedir. Fakat EIU’nun hesaplamalarına göre, ihracat 2.510 milyon dolar ve ithalat 2.187 milyon dolar olup, denge ülke lehine 323 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.

4.3.1.1. İhracat

Özbekistan’ın ihracatının ana kalemlerini pamuk, doğal gaz, petrol ürünleri ve başta altın olmak üzere diğer metaller oluşturmaktadır. İhracatta, 2000 yılında gerçekleşen önemsiz miktardaki artış hesaba katılmazsa, 2003 yılına kadar sürekli bir düşüş görülmüş ve 2003 yılında beklenenin fevkinde bir artış gerçekleştirilmiştir.

Kalemler itibariyle bakıldığında 2003 yılı ihracatının yüzde 19.8’i pamuk ipliği, yüzde 14.4’ü hizmetler sektörü, yüzde 9.8’i enerji ürünleri, yüzde 6.4’ü ham ve işlenmiş metaller, yüzde 5.9’u makine ve ekipmanlar, yüzde 3.1’i kimyasal maddeler, plastik ve plastik ürünleri, yüzde 2.7’si gıda maddeleri ve yüzde 37.9’u diğer ürünler oluşturmaktadır.

İhracatın ülkelere göre dağılımı ise, yıllar itibariyle şu şekilde gerçekleşmiştir:

Ülkeler

1999

2000

2001

2002

2003

Toplam (Milyon ABD $)

3.235,8

3.264,7

3.170,4

2.988,4

3.725,0

Toplam (%)

100

100

100

100

100

BDT Ülkeleri

30.4

35.9

34.4

27.6

26.0

Kazakistan

4.6

3.1

3.7

2.7

2.7

Rusya

13.4

16.7

15.8

10.6

12.3

Ukrayna

3.8

4.7

4.7

5.4

3.9

Diğer BDT Ülkeleri

8.6

11.4

10.2

8.9

7.1

Belçika

2.5

1.1

1.5

2.4

1.9

İngiltere

9.6

7.2

6.3

7.7

7.5

İran

1.2

2.2

2.6

5.8

7.4

Güney Kore

3.8

3.3

4.2

2.2

1.5

Hollanda

3.0

2.6

2.4

1.5

0.4

ABD

1.4

1.6

2.6

2.6

2.9

Türkiye

2.0

3.0

2.6

3.4

3.5

İsviçre

9.5

8.3

5.6

6.3

5.4

Diğer Ülkeler

36.6

34.8

37.9

40.5

43.5

Kaynak: CEEP, Uzbekistan Economy, Tashkent April 2004, No:4, s.64.

Yukarda da görüldüğü gibi ithalatın yüzde 40’ını altı ülke oluşturmaktadır. Bunlar sırasıyla yüzde 12.3’le Rusya, yüzde 7.5’le İngiltere, yüzde 7.4’le İran, yüzde 5.4’le İsviçre, yüzde 3.9’la Ukrayna ve yüzde 3.5’le Türkiye’dir.

4.3.1.2. İthalat

IMF’ye verilen “niyet mektubu”na paralel olarak 2002 yılı başında uygulamaya konulan ekonomik ve mali program hedefleri doğrultusunda, ithalattaki kotalar ve döviz tahsisindeki kısıtlamalar kaldırılmış, ithali yasak mallar listesi daraltılmıştır. Buna karşılık uygunluk raporu alınması gibi bazı tarife dışı engeller konulmuş ve tüketim malları ithalinde ilave vergiler getirilmiştir. Bunlara ilave olarak 2003 yılında tüketicinin kalitesiz ürünlerden korunması ve sağlık gerekçeleriyle sınır kapatma önlemleri uygulamaya konulmuştur.

Diğer yıllarda olduğu gibi 2003’de de yüzde 44.4’lik oranla makine ve ekipmanlar ithalatın birinci kalemini oluşturmuştur. Bunu yüzde 12.8’le kimyasal maddeler, plastik ve plastik ürünleri, yüzde 10.8’le hizmetler sektörü, yüzde 9.9’la gıda maddeleri, yüzde 7.9’la ham ve işlenmiş metaller, yüzde 2.7’yle enerji ürünleri ve yüzde 12.1’le diğer kalemler izlemiştir..

İthalatın ülkelere göre dağılımı da şu şekilde gerçekleşmiştir:

Ülkeler

1999

2000

2001

2002

2003

Toplam (Milyon ABD $)

3.110,7

2.947,4

3.136,9

2.712,0

2.964,2

Toplam (%)

100

100

100

100

100

BDT Ülkeleri

26.0

38.2

37.2

36.9

38.3

Kazakistan

4.1

7.3

6.2

6.7

6.6

Rusya

13.9

15.8

19.2

22.0

23.3

Ukrayna

4.2

6.1

7.1

4.5

4.6

Diğer BDT Ülkeleri

3.8

9.0

4.7

3.7

3.8

Almanya

10.7

8.7

7.8

7.8

9.8

Çin

2.0

2.5

2.9

4.2

5.5

Güney Kore

13.0

9.8

11.1

9.6

7.9

ABD

7.6

8.7

6.4

12.1

7.7

Türkiye

4.8

3.3

3.4

3.2

4.8

Japonya

5.3

1.9

4.2

0.7

2.0

Fransa

2.3

2.9

4.0

2.1

1.6

İngiltere

3.0

2.0

2.5

2.7

2.6

Diğer Ülkeler

25.3

22.0

20.5

20.7

19.7

Kaynak: CEEP, Uzbekistan Economy, Tashkent April 2004, No:4, s.65.

Yukarda da görüldüğü üzere, ithalatın yüzde 60’ını oluşturan altı ülkeden Rusya’nın toplam ithalattaki payı yüzde 23.3, Almanya’nın yüzde 9.8, Güney Kore’nin yüzde 7.9, ABD’nin yüzde 7.7, Çin’in yüzde 5.5 ve Türkiye’nin yüzde 4.8’dir.

4.3.2. Ödemeler Dengesi

Özbekistan’da “Ödemeler Dengesi Tablosu” adı altında ekonomik bir veri belirtilmemektedir. Ancak, dış ticarete ilişkin verilerin sağlanması mümkündür ve sağlanan verilerle hazırlanan 1998–2003 yıllarına ait cari hesap dengelerini gösteren tablo aşağıda sunulmuştur:

(Milyon ABD Doları)

Yıllar

1998

1999

2000

2001

2002

2003

İhracat

2.888

2.790

2.935

2.755

2.510

3.725

İthalat

2.717

2.587

2.441

2.479

2.187

2.964

Ticaret Dengesi

171

203

494

276

323

761

Açıklanan dış ticaret istatistiklerine göre 2003 yılındaki 3.725 milyon dolarlık ihracat 2002 yılına oranla yüzde 24.7 nispetinde; 2.964,2 milyon dolar olarak açıklanan ithalat ise bir önceki yıla göre yüzde 9.25 oranında artışı ifade etmektedir. Dış ticaret fazlası ise 2003 yılında 2002 yılına göre 2.3 kat artmıştır.

Economist Intelligence Unit’in (EIU) verilerine göre, Özbekistan’ın 2003 yılı ihracatı 2.830 milyon dolar ve ithalatı 2.310 milyon dolar olarak açıklanmıştır. Bu verilerle resmi veriler arasında, resmi veriler aleyhine ihracatta 895 milyon dolar ve ithalatta 654 milyon dolar fark bulunmaktadır. Bu farklılığın, hesaplama yöntemi değişikliğinden veya Özbekistan Hükümeti’nin sınır ticareti ve bavul ticareti olarak adlandırılan işlemleri de dikkate almasından kaynaklanabileceği değerlendirilmektedir.

4.3.3. Gayri Safi Yurt İçi Hasıla

Özbekistan’ın ulusal para birimi Sum cinsinden 2003 yılı Gayri Safi Yurt İçi Hasılasının (GSYİH), 9.664,1 milyar Sum olduğu ifade edilmiştir. Resmi verilere göre son beş yıla ait GSYİH’nın Sum ve ABD Doları cinsinden tutarları, ABD Doları/Sum kuru ve GSYİH’nın yıllık artış oranları aşağıda belirtilmiştir:

Yıllar

1999

2000

2001

2002

2003

GSYİH (Milyar Sum)

2.048,8

3.194,5

4.868,4

7.469,3

9.664,1

GSYİH (Milyon $)

16.453,0

13.507,3

11.520,1

9.687,8

9.953,5

Kur (Sum / $)

24.5

236.5

422.6

771.0

971.0

GSYİH Artış Oranı (%)

4.4

4.0

4.5

4.2

4.4

Resmi verilere göre 1992–1997 döneminde Özbekistan’ın reel GSYİH’sı yüzde 14 oranında azalmıştır. Bu dönemde Sovyetler Birliği’nden bağımsızlığını kazanan cumhuriyetlerin hepsinin ekonomik bir durgunluğa girdiği göz önünde bulundurulur ve diğer ülkelerle bir kıyaslama yapılırsa BDT ülkeleri arasında söz konusu negatif etkinin en az Özbekistan’da yaşandığı söylenebilir. Aynı dönemde Kazak ekonomisindeki küçülme yüzde 30 olmuştur. Komşularına göre daha hızlı bir nüfus artışı yaşamış olan Özbekistan’da aynı dönemde kişi başına GSYİH yüzde 24 oranında azalmıştır.

Özbekistan ekonomisi büyük ölçüde pamuk ve altın ihracatına dayalı olduğundan bu ürünlerin fiyatlarının yüksek oranlarda seyretmesi de 1992-97 döneminde GSYİH’nin daha fazla azalmasını engellemiştir. Devletin uyguladığı ithal ikameci politikalar da bunda etkili olmuştur.

Özbek ekonomisi, 1996 yılından sonra tekrar pozitif büyüme oranları yakalamıştır. Hükümet, 1998 yılında patlak veren ve tüm BDT bölgesini etkileyen Rusya krizinden sonra GSYİH’nın istikrarlı olarak yılda yüzde 4-4,5 oranında büyüdüğünü ifade etmektedir. 2002 yılı için resmi olarak yüzde 4,2’lik bir büyüme açıklanmıştır. 2003 yılında ekonomi, bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 4,4 oranında büyümüştür. Ancak, IMF ve EBRD yetkilileri, bu büyüme oranlarını abartılı bulduklarını belirtmişler ve gerçek büyümenin 2003 yılında yüzde 1’ler civarında olduğunu ileri sürmüşlerdir.

2004-2005 döneminde Özbekistan GSYİH’sının yüzde 3 oranında büyümesi beklenmektedir. Bu dönemde sanayi ve inşaat sektörlerine yapılacak yatırımların ekonomiyi canlandıracağı öngörülmektedir. Ayrıca Rus ve Ukrayna firmaları tarafından enerji sektörüne yapılacak yatırımlar ve hava şartlarının iyi olması durumunda tarım sekörünün gelişmesi de ekonomik büyümeye katkıda bulunacaktır.

GSYİH’nın son beş yıla ait sektörsel dağılımı ise aşağıdaki gibidir:

Sektörler

1999

2000

2001

2002

2003

Tarım

29.0

30.4

39.9

39.5

32.0

Sanayi

14.3

13.8

11.6

10.3

16.5

Hizmetler

43.3

43.1

36.8

38.5

38.1

Net Vergiler

13.4

12.7

11.7

11.7

13.4

Toplam

100.0

100.0

100.0

100.0

100.0

GSYİH’nın 2003 yılı itibariyle yüzde 38,1’ini hizmetler sektörü, yüzde 32’ini tarım, yüzde 16.5’ini endüstri ve yüzde 13.4’ünü de net vergiler teşkil etmektedir. GSYİH’nın yıllar itibariyle sektörsel dağılımı, bize aynı zamanda ülkenin genel ekonomik değişimini izleme imkanı da vermektedir. Şöyle ki, 1991-2003 yılları arasında tarımsal üretim inişli çıkışlı bir seyir izlemesine karşın, endüstriyel üretim düşüş eğilimini ve hizmetler sektörü de çıkış eğilimini muhafaza etmiştir. Bu da göstermektedir ki, ülke ekonomisinde hizmetler sektörüne doğru bir yöneliş söz konusudur.

4.3.4 Konsolide Bütçe

Özbekistan’ın son dört yılına ait bütçe gelir, gider ve denge rakamları şağıda verilmektedir. Bu rakamlar, Emeklilik Fonu, İşsizlik Sigorta Fonu vb. bütçe dışında tutulan sosyal güvenlik fonlarının hesapları ile faiz ödemeleri ve net kredilendirme gelirleri rakamlarını kapsamamaktadır.

(Milyar Sum)

Yıllar

2000

2001 (9aylık)

2002

2003

Toplam Gelirler

623,6

1.152,8

1.865,2

3.158,0

Toplam Harcamalar

659,3

1.210,3

1.926,8

3.193,0

Denge

-35,6

-57,5

-61,6

-35,0

Son dört yılda uygulanan maliye politikaları, özel sektörün tasarrufları ve harcamalarını arttırmasını teminen şirket ve işletmeler üzerindeki vergi yükünü azaltmayı amaçlamış olup, kar üzerinden alınan vergilerin oranı 1998 yılında yüzde 36’dan yüzde 35’e, 1999’da yüzde 33’e, 2000 yılında yüzde 26’ya ve 2002’de de yüzde 24’e düşürülmüştür. 2003 yılında bu oran yüzde 20 olarak uygulanmıştır.

2000 yılı başından itibaren yüzde 40’dan yüzde 36’ya indirilmiş olan gerçek kişilerden alınan gelir vergisinin oranı da 2002’de yüzde 33’e ve 2003’de de yüzde 32’ye düşürülmüştür. Bunun yanında, vergi yükü üretimden tüketime ve doğrudan vergilerden dolaylı tüketim vergilerine kaydırılmıştır. Örneğin, 2000 yılında KDV, yüzde 18’den yüzde 20’ye çıkarılmıştır.

Harcamalar cephesinde ise, 2002 yılında 2001 yılına göre refah arttırıcı sosyal harcamalar dışında tüm harcama kalemlerinde cüzi azalma olduğu, toplam harcamaların GSYİH içerisindeki payının da gerilediği görülmektedir.

Son iki yıla ait bütçe büyüklükleri yıllık ortalama döviz kurları üzerinden hesaplandığında aşağıdaki tablodaki sonuç ortaya çıkmaktadır:

Yıllar

2002

 

2003

 

 

Sum (Milyar)

ABD Doları

(Milyon)

Sum (Milyar)

ABD Doları

(Milyon)

Gelirler

1.865

2.419

3.158

3.252,5

Harcamalar

1.927

2.499

3.193

3.288,4

Denge

-62

-80

-35

-35,9

Tablonun incelenmesinden, 2003 yılında bütçe gelir ve gider rakamlarının Sum ve ABD Doları cinsinden karşılıklarının bir önceki yıla göre yaklaşık yüzde 30 oranında yükseliş gösterdiği gözlenmektedir. Bütçe açıklarında ise bir düşüş görülmektedir. Açıkların azalması, devletin ekonomideki ağırlığını azaltma çabalarının bir sonucu olarak yorumlanmaktadır.

Özbekistan’ın 2003 yılı bütçe hedeflerinde, gelirler 2,31 trilyon Sum, harcamalar 2,49 trilyon Sum ve bütçe açığı 183,3 milyar Sum (GSYİH’nın yüzde 2’si), büyüme oranı yüzde 5, ve enflasyon oranı yüzde 9-12 arası öngörülmüştür.

Yukarıdaki tablodan da görüleceği üzere Özbekistan Hükümeti beklenenin üzerinde gelir sağlamış, harcama rakamlarını tutturmuş ve bu nedenle beklenin çok altında bütçe açığı gerçekleşmiştir. Resmi rakamlara göre, yıllık tüketici enflasyon oranının yüzde 3,8, büyümenin yüzde 4,4 olarak gerçekleştiği ileri sürülmektedir. Batılı kaynaklar ise enflasyonun yüzde 15, büyümenin ise oranın yüzde 1-3 civarında olduğunu iddia etmektedir.

2003 yılında, toplumsal harcamalar 1.106 milyon dolar ve sosyal güvenlik harcamaları 187,7 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Sosyal güvenliğe ayrılan pay yüzde 37.3’ten yüzde 35’e indirilmiştir.

4.3.5. Borçlanma

Özbekistan’da iç borç stokuna ait bilgiler açıklanmamaktadır. Bütçe açıkları, Hazine bonoları ve özelleştirmeden elde edilen gelirlerle, kısmen de Merkez Bankasından yapılan borçlanmalarla karşılanmaktadır. Esasen, ülkede çıkarılan hazine bonolarının getirisi reel olarak negatif olmasına karşılık, banka mevduatına ödenen faizden daha yüksektir.

Hazine bonoları aracılığıyla yapılan iç borçlanmalarda faiz oranları 2001 yılında altı aylık bonolarda 17.1, dokuz aylık bonolarda 18.0 ve bir yıllık bonolarda 19.0 olarak gerçekleşmiş ve 2002’de de bu oranlar çok cüzi değişiklikler dışında aynı kalmıştır. Bu faiz oranlarının değiştirilmemesi, döviz piyasasının liberalleştirilmesi öncesinde Maliye Bakanlığı’nın iç borç maliyetlerini dikkatle kontrol altında tutma isteğinin bir yansıması olarak değerlendirilmektedir. 2003 yılında ise, iç borçlanma faiz oranları yıllık yüzde 5, yüzde 12 ve yüzde 18 olarak uygulanmıştır.

2003 yılında bütçe açığının 35 milyar Sum olduğu ve aynı yılın özelleştirme gelirlerinin 56.1 milyar Sum olarak açıklandığı dikkate alındığında, iç borçlanma gelirlerinin bütçe açığının finansmanında kullanıldığı ifade edilebilir.

Özbekistan’da dış borçlara ait istatistikler de açıklanmadığından, vadelerine göre borç stokunu oluşturan borçlanmalar ve dış borç gösterge rakamları verilememektedir.

Sağlanabilen veriler kapsamında, Özbekistan’ın 2002 yılında 73.0 milyar Sum (ortalama resmi kurdan 94,6 milyon ABD Doları) tutarında doğrudan yabancı sermaye, 221,9 milyar Sum (287,8 milyon ABD Doları) tutarında da dış kredi temin ettiği, bunlarla toplam sabit sermaye yatırımlarının yüzde 20.4’ünün karşılanmış olduğu ve 2002 yılında dış kredi hacminin ABD Doları karşılıkları cinsinden yüzde 61.7 oranında azaldığı anlaşılmaktadır.

Bağımsızlıkla beraber Sovyetler Birliği’nin borçlarının yüzde 3.3’ünü (67 milyar dolar) üstlenmiş olan Özbekistan, Kasım 1992’de Sovyetler Birliği ile ilgili olan tüm alacak ve borç ilişkilerini iptal etmiştir. İlerleyen yıllarda kalkınmasının ağırlıklı olarak borçlanma yoluyla finanse edilmesi nedeniyle ülkenin toplam borç yükü giderek artmıştır.

IMF tarafından yapılan hesaplamalara göre, Özbekistan 1996 yılında GSYİH’sının yüzde 17’si nispetinde ve 2,4 milyar ABD Doları dış borca sahipken, bu rakamın 2000 yılı sonunda 4,4 milyar, 2001 yılı sonunda 4,9 milyar, 2002 yılı sonunda da 4,2 milyar ve 2003 yılında da 4,4 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.

Toplam borçların ülke milli gelirine yüzde olarak oranları, 1999 yılında yüzde 21, 2000 yılında yüzde 26, 2001 yılında yüzde 33, 2002 yılında yüzde 39 ve 2003 yılında yüzde 40,5’dir. Dış borç yapılanmasına bakıldığında; 1994 yılında alınan dış borçların yüzde 60’ı yatırım ve yüzde 40’ı yatırım dışı kredilerden oluşmakta iken, 2002 yılında alınan dış borçların yüzde 98’i yatırım ve yüzde 2’si yatırım dışı kredilerinden oluşmaktadır.

4.3.6. Özelleştirme

Devlete ait kuruluşların özelleştirilmesine yönelik olarak ilk adım 19 Kasım 1991 tarihinde çıkarılan Özelleştirme Yasası ile atılmıştır. Özelleştirmenin istenilen şekilde yürütülememesi üzerine 1998 yılında belirlenen politikalarda değişiklik yapılmıştır. 2001 ve 2002 yıllarında yabancı yatırımcıları teşvik eden yeni düzenlemeler yapılmıştır. Bu amaçla Devlet Mülk Komitesi’nin faaliyet alanları genişletilerek, komite yatırımları daha fazla teşvik edici bir yapıya kavuşturulmuştur.

Yapılan program çerçevesinde 1995 yılından başlanarak ilk aşamada, 1.391 devlete ait işletmenin devlet payları satılmış ve devlet payı yüzde 25 veya daha altına indirilmiştir. Bilahare 645 şirketin belli payları özelleştirilerek şirketlerin hisselerinin menkul kıymetler borsasında alım satım işlemlerinin yapılmasına başlanmıştır. Daha sonraki yıllarda özelleştirilen şirketlerle birlikte bugüne kadar toplam 3.728 adet devlete ait şirketin özelleştirmesi yapılmıştır.

2003 yılında 1.519 birimin (şirket, kuruluş, işletme, çiftlik, atölye v.s.) özelleştirilmesi sonucu elde edilen özelleştirme geliri, 56.1 milyar Sum’un (57 milyon ABD Doları) olarak açıklanmış olup, bu rakamın GSYİH’ya oranı sadece binde 6’dır.

Özelleştirmeler sonucu ülke ekonomisinde kamu ve özel sektör payları giderek değişim göstermiş, kamu ve özel sektörün GSYİH oranları, sırasıyla 1995 yılında yüzde 44 - yüzde 56 iken, 2003 yılında bu oranların özel sektör lehine gelişme gösterdiği belirtilmektedir.

4.3.7. Yatırımlar

Yapılan resmi açıklamalara göre, 2003 yılında toplam yatırım tutarı 1.923,3 milyon dolara ulaşmış olup, bu tutar bir önceki yıla göre dolar bazında yüzde 2.8’lik, ülke parası bazında yüzde 4.5’lik bir artışı ifade etmektedir.

Özbekistan’da toplam yatırımların finansman kaynakları, beş kategoriye ayrılmak suretiyle istatistiklere yansıtılmaktadır. Bu esasa göre son beş yıla ait yatırımların toplam tutarları, artış oranları ve finansman yüzdeleri aşağıdaki tabloda gösterilmektedir:

(Milyar Sum)

Yıllar

1999

2000

2001

2002

2003

Toplam Yatırımlar

503,2

696,3

1.194,2

1.442,4

1.867.4

Finansman Kaynakları (%)

1-Bütçe

29.4

30.3

23.1

25.0

17.7

2-Girişimci ve birey tasarrufları

37.2

39.1

38.8

52.0

52.9

3-Banka kredileri

8.3

7.5

8.7

2.2

2.7

4-Yabancı sermaye

24.4

21.7

29.3

20.4

26.3

5-Bütçe Dışı Fonlar

0.7

1.4

0.1

0.4

0.4

Geçen yıla oranla 2003’de yabancı sermayenin payı yüzde 4.5’luk bir artış göstermiş, buna karşılık yatırımlardaki kamu kaynakları payı azalmıştır. Yabancı yatırımlar GSYİH’nın yüzde 26.3’ü seviyelerine ulaşmıştır. Geçmiş yıllarda olduğu gibi 2003 yılında da girişimci ve birey tasarrufları yatırımlar içerisinde yüzde 52 gibi bir paya sahiptir. Ülkedeki toplam 35 bankanın yatırımlardaki payı ise yüzde 2.7 gibi düşük bir seviyededir.

2003 yılında, 773,78 milyon dolar tutarında ve yüzde 40.4 oranında kamu sektörü, 1.105,7 milyon dolarlık tutarında ve yüzde 59.6 oranında özel sektör yatırımı söz konusudur. Özel yatırımların yüzde 12’si özel şirketler ve bireylerin, yüzde 25.2’si ekonomik birlik ve işletmelerin, yüzde 13’ü yabancı şirket ve şahıslarla ortak girişimlerin, kalan yüzde 9.3’ü ise diğer yatırımcıların paylarından oluşmuştur.

Yukarıdaki rakamlar 2003 yılında bir önceki yıla göre özel yatırımların finansmanında yabancı şirket ve şahısların payının arttığını ortaya koymaktadır.

2003 yılında yapılan yatırımların genel dağılımı; yüzde 42.7 oranında yeni teknik donanım alımı, yüzde 37.8 oranında konut inşaatı, yüzde 11 oranında altyapı yatırımları ve yüzde 8.5 oranında diğer yatırımlar olarak ortaya çıkmaktadır.

4.3.8. Yabancı Yatırımlar

Özbek hükümeti, 1992–2000 döneminde ülkeye giren toplam yabancı sermayenin 8 milyar dolar olduğunu ifade ederken, IMF raporlarında bu rakamın çok daha düşük olduğu görülmektedir. Bu durumun en büyük sebebi, 1998 yılından önce dış borçların, ‘yabancı doğrudan yatırım’ olarak kayıtlara intikal ettirilmesidir. Özbekistan’a giren yabancı sermayenin büyük kısmı EBRD, Dünya Bankası ve Asya Kalkınma Bankası gibi uluslararası kuruluşlardan kaynaklanmakta ve bu sermaye daha çok altyapı ve ithal ikameci sanayileşme projeleri için kullanılmaktadır.

Özbekistan’da 1999 – 2003 yıllarında yabancı yatırımların dağılımı, ABD Doları cinsinden, aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Ancak, resmi makamlar tarafından 2003 yılında 506,8 milyon dolar yabancı yatırım yapıldığı belirtilmesine rağmen, bunun ne kadarının doğrudan yabancı yatırımlar, ne kadarının dış krediler olduğu açıklanmamıştır.

(Milyon ABD Doları)

Yıllar

Toplam

Yabancı

Yatırımlar

Doğrudan

Yabancı

Yatırımlar

Dış

Krediler

DYY’ın GSYIH

içerisin-deki

payı %

1999

986,8

187,9

798,9

1,2

2000

637,6

76,1

561,5

0,5

2001

827,4

74,3

753,1

0,4

2002

382,4

94,6

287,8

0,9

2003

506,8

-

-

-

Doğrudan yabancı yatırım ve dış krediler toplamının yüzde olarak sektörler bazındaki dağılımına ilişkin 2000 - 2003 verileri ise şu şekildedir:

Yıllar

2000

2001

2002

2003

1. Ulaşım ve Haberleşme

24.7

14.4

5.8

31.0

2. Hafif Sanayi

9.3

18.1

20.6

20.6

3. Gıda ve Tarım

5.8

4.6

6.1

2.9

4. Kimya-Petrol Kimya

26.6

4.6

10.9

3.6

5. Doğalgaz

v.y

17.3

13.0

2.5

6. Makine-Metalürji

10.2

16.8

6.5

7.5

7. Diğer Sektörler

23.4

25.0

28.8

31.9

Doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının projeler bazındaki dökümü ile yatırımcı firmalar ve ülkeler bazındaki dağılımı hakkında Özbekistan resmi makamlarından bilgi elde edilememektedir.

Yabancı yatırımların genellikle yüzde 12-17’si doğrudan yabancı sermaye yatırımları niteliğinde olup, 1998-2000 yılları arasında yabancı yatırımların toplam yatırımlar içindeki payı yüzde 26-28 arasında değişmiştir. 2001 yılında doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının toplam yabancı sermaye yatırımları içerisindeki payı yüzde 9’a düşmüşse de, 2002’de bu oran yüzde 24.7’ye ve 2003 yılında yüzde 26.3’e yükselmiş bulunmaktadır.

2003 yılı Mayıs ayında Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası’nın (EBRD) yıllık toplantısının Taşkent’te yapmasından sonra pazar ekonomisi alanında Özbekistan Hükümeti’nin aldığı ve alacağı kararlarla yabancı ülke şirket ve kişilerinin Özbekistan’a olan ilgi ve taleplerinin artması beklenmektedir.

Özbek yetkilileri tarafından, 2003 yılında hükümet güvencesi olmadan sağlanan yabancı sermaye ve kredi hacminde yüzde 2.5’lik bir artış olduğu belirtilmiştir.

Özbekistan Cumhuriyetinin ilk yıllarından itibaren yabancı yatırımların yüzde 95-99’unun ekonominin reel sektörlerine yönelmiş olduğu; 1999–2002 yılları arasındaki 4 yıllık dönem içerisinde yatırımların büyük kısmının yöneldiği başlıca sanayi dallarının yüzde 14-25 ile taşımacılık ve telekomünikasyon, yüzde 4-6 ile gıda-tarım ve yüzde 23-29 ile diğer dallar olduğu görülmektedir.

Ülkede bağımsızlıktan 2003 yılına kadar yabancı yatırımcıların, değerleri toplamı 14 milyar ABD Dolarını bulan 300’e yakın önemli projeyi gerçekleştirdikleri ve bunların daha çok ithalat ikamesi sayılan veya stratejik önem taşıyan ürünlerin üretimine yönelik olduğu bilinmektedir. 2003 yılından itibaren ihracata yönelik üretime de önem verilmeye bağlanmıştır. Özbekistan’da yatırım yapan başlıca ülkeler ve firmalar aşağıda belirtilmiştir:

ABD                 : Newmont, Case, Dunavont, Proctor and Gamble.

Almanya          : Daimler-Benz, Tissen, Siemens, Mannesman

Çin                   : Citic Corp., Huawei Technologies Corp.

Fransa                         : Thompson, Buig, Alcatel.

G.Kore                         : Daewoo, Samsung.

İtalya               : Adjip, Stet Telekom.

İngiltere          : British-American Tobacco Co, Trinty Energy, Oxus Mining.

Japonya           : Mitsui, Mitsubishi, Sumimoto, Toyoto, NEC, Shimitzu.

Rus Federasyonu : Lukoil, İtera

Çeşitli ülkeden gelen yatırımcılar Özbekistan’da ortak şirketler kurarak faaliyet sürdürmektedir. Firma sayıları itibariyle Rusya Federasyonu, Türkiye, ABD ve Pakistan başta gelmektedir. Ülkede en çok üretimi gerçekleştiren JV’lerin ait olduğu ülkeler ise sırasıyla G.Kore, ABD, İngiltere ve Türkiye’dir.

4.3.9. Enflasyon

Ekonomideki geçiş sürecinde yaşanan sorunlardan dolayı 1997’ye kadar enflasyon oranı üç hanel rakamlarda seyrederken, 1997’de yüzde 59’a düşmüş ve son yıllarda bu seviyenin de altına düşerek istikrarlı bir seyir izlemiştir.

1996-2000 döneminde TEFE, TÜFE’ye göre iki kat daha yüksek oranda artmış ve bu durum yerel firmaların kârlılığını olumsuz yönde etkilemiştir.

2003 yılında Merkez Bankası’nın uygulamaya koyduğu sıkı para politikası sayesinde enflasyon oranı daha da düşmüş, EIU verilerine göre yüzde 14.6, IMF tahminlerine göre yüzde 21.9 olarak gerçekleşmiştir. Ekonomi Bakanı Rustam Azimov’un 2003 yılı enflasyon açıklaması ise yüzde 9’dur.

4.3.10. Döviz Kuru

Yıllardır Özbekistan’da iş yapan yabancı firmaların en büyük sıkıntısı olan ve bu ülkeye giren yabancı sermayenin kısıtlı seviyelerde kalmasına neden olan konvertibilite 2003’de çözülmüştür. 15 Ekim 2003 itibariyle Özbekistan, Uluslararası Para Fonu (IMF) Sözleşmesi’nin 8. maddesine imza koyarak para birimi Sum’u konvertibil hale getirmiştir. Söz konusu madde, üye ülkelerin uluslararası cari işlemlerde ödemelere ve para transferlerine döviz kısıtlamaları getirmemelerini öngörmektedir. IMF Sözleşmesi’nin 30. maddesinde cari işlemler, dış ticaret ödemeleri, kısa vadeli bankacılık hizmetleri ve krediler, faizler ve yatırım temettüleri olarak tanımlanmakta ve sermaye transferleri bu kavramın dışında tutulmaktadır.

Özbekistan’da Nisan 2000’e kadar resmi, ticari ve kara borsa döviz kurları olmak üzere üç çeşit döviz kuru ekonomik ve ticari yaşama egemen olmuştur. 1 Mayıs 2000 tarihinde yürürlüğe giren kararname ile Sum yüzde 54.6 oranında devalüe edilmiş ve resmi kur ticari kur seviyesine çıkarılmıştır. Konvertibilitenin gelmesiyle de döviz karaborsası hemen hemen ortadan kakmış durumdadır. IMF Sözleşmesi’nin 8. maddesine göre, yabancı yatırımcılar paralarını istedikleri zaman dolara veya euroya çevirebilecekler ve istedikleri zaman da ülkeden çıkartabileceklerdir. Ancak, ekonomik gözlemciler bunun fiiliyatta mümkün olmadığını belirtmektedirler.

Özbekistan’ın getirdiği diğer liberal önlemlerin arasında, “offshore” ödemelere getirilen yasakların kaldırılması ve dış ticaret kontratlarının dış ekonomik ilişkilerden sorumlu devlet birimi tarafından kaydedilmesi zorunluluğunun iptal edilmesi de bulunmaktadır. Ayrıca şahıslar ve şirketler tarafından alınabilecek döviz miktarının limitleri de yukarıya çekilmiştir. Özbek vatandaşları artık yurtdışına beraberlerinde 2,000 dolara kadar döviz çıkartabilecek ve yurtdışı hesaplara 5,000 dolara kadar havale yapabileceklerdir.

2003 yılında Sum’un resmi kur ortalaması 1 ABD Doları = 975 Sum olarak tutulmuştur. Bu da yıllık bazda yüzde 17’lik nominal değer kaybı anlamına gelmektedir. Enflasyon ile ilgili verilerin sağlıklı olmaması nedeniyle reel değer kaybını hesaplamakta zorluk çekilmektedir. Ancak yine de reel değer kaybının oldukça düşük seviyelerde olduğunu söylemek mümkündür.

Döviz konusundaki kısıtlamaların gevşetilmesi, yukarıda da belirtildiği gibi, karaborsa kurunun da düşerek resmi kurla eşitlenmesine yol açmıştır. 2000 yılının başında 1 ABD Doları resmi olarak 142 Sum, karaborsada 835 Sum ederken, Eylül 2003’de her iki kur da birbirine çok yakın olarak 980 Sum civarında gerçekleşmiş ve neredeyse eşitlenmiştir. 2004 yılı Aralık ayı sonu itibariyle 1 ABD Doları, resmi kur olarak 1.069 Sum olarak tutulmuş ve karaborsa olarak da 1.050 ile 1.200 Sum civarında alıcı ve satıcı bulmuştur.

4.3.11.Rezervler

Özbekistan’da, ‘devlet sırrı’ olduğu gerçekçisiyle rezervlere ait ayrıntılar yayımlanmamaktadır. Bazı ekonomik çevrelerce 2002 yıl sonu itibariyle döviz rezervlerinin 500 milyon, altın rezervlerinin 400 milyon dolar olduğu ifade edilmiştir. Yapılan bir açıklamada ise, rezervlerin ülkenin 4,5 aylık ithalatını karşılayacak düzeyde olduğu belirtilmiştir. Bu açıklama esas alınırsa, 2003 yılı sonunda ulaşılan toplam ithalat rakamı dikkate alındığında, toplam döviz rezervinin en az (ortalama aylık ithalat gereksinimi 247 milyon ABD Doları x 4,5 ay =) 1.112 milyon ABD Doları olması gerektiği şeklinde bir hesaplama yapılabilir. 2003 yılı sonu itibariyle ülkenin altın ve döviz net rezervinin, 1.700 milyon ABD Doları olduğu yönünde tahmin yürütülmektedir.

4.3.12. Dış Yardım

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP)’nin 2003 yılı Kalkınma İşbirliği Raporu’na göre, Özbekistan’a 2002 yılında yapılan yardımların toplamı 379,3 milyon ABD Doları iken, 2003 yılında 595,4 milyon ABD Doları’na yükselmiştir. Bu tutarın tür olarak yüzde 63,91 borç nitelikli yardımlar, yüzde 30.13’ü bağışlar ve yüzde 5,96’sı insani yardımlar oluşturmaktadır.

Borç nitelikli yardımlarda ilk beş sıraya giren donör kuruluşlar Asya Kalkınma Bankası (ADB), International Bank for Reconstruction and Development (IBRD), Japon Uluslararası İşbirliği Ajansı (JICA), European Bank for Reconstruction and Development (EBRD) ve KfW Bank (Almanya)’dır.

Bağış nitelikli yardımlarda ilk beş sıraya giren donör kuruluşlar ise, ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID), İsviçre, Japonya, KfW Bank (Almanya) ve Asya Kalkınma Bankası (ADB)’dır.

Yine UNDP 2003 yılı Kalkınma ve İşbirliği Raporu’na göre, Özbekistan’a yardımda bulunan toplam 81 adet uluslararası kuruluş bulunmaktadır. Bu kuruluşların adresi tespit edilebilenleri aşağıda belirtilmektedir:

Abt. Association (ABD), 16 Bozbozor Kochası Tashkent, Tel: 1692211, Fax: 1691492, e-mail: abt@zdravplus.uz.

ACCELS (American Counsil for Collaboration in Education and Language Study), 68 Konstitutsiya Kochası Tashkent, Tel:1521281, Fax:1207003, e-mail: mkurtis@accels.bcc.com.uz

ACTED (Fransa), 21 General Karimov Kochası Tashkent, Tel: 1376226, Fax: 135 51 29, e-mail: tashkent@acted.org

ADB (Asya Kalkınma Bankası), Association of the Banks of Uzbekistan Building, 1 A. Khadjayeva Kochasi 4-kat, Tashkent, Tel: 1207919, Fax: 1207923, e-mail: abdurm@adb.org

Acency GEF (Aral Gölünü Kurtarma Uluslararası Fonu), 44 Navoi Kochası Tashkent, Tel: 1448271, Faks: 144 82 61, e-mail: undp@aral.uz

ABA (American Bar Association), 47 Rasulov Kochası Tashkent, Tel: 1526547, Fax: 1527477, e-mail: abauz@online.ru

British Council (İngiltere), 11 D Kounayev Kochası Tashkent, Tel: 120 67 52, Faks: 120 63 71, e-mail: neville.mcbain@britishcouncil.uz

EBRD (Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası), 1 Turab Tola Kochası Tashkent, Tel: 1442084, Faks: 1206121, e-mail: nakazawk@tsk.ebrd.com

Eurasia Foundation (ABD), 68 Shahjahon Kochası Tashkent, Tel: 1207447, Fax: 1207451, e-mail: eurasia@ef.freenet.uz

Europe House, 107B A Timur Kochası Tashkent, Tel: 1391701, Fax: 1391868, e-mail: peter@europehouse.uz

GTZ (Alman Teknik İşbirliği Teşkilatı), 15 Shota Rustavelı Tashkent, Tel: 541598, fax: 1206295, e-mail: nn@gtzmain.uz

IFC (Uluslararası Finans İşbirliği), 107B A Emir Timur Kochası Tashkent, Tel: 1385950, Fax: 1385951, e-mail: utilyayev@ifc.org

IMF (Uluslararası Para Fonu), 6 Uzbekıstan Kochası Tashkent, Tel: 133 42 43, e-mail: gkostina@imf.org

ICRC (Kızıl Haç Uluslararası Komitesi), 28 Abdurashıdova Kochası Tashkent, Tel: 1205290, Fax: 1205297, e-mail: tachkent.tac@ıcrc.org

JICA (Japon Uluslararası İşbirliği Ajansı), International Business Center 107B Emir Timur Kochası Tashkent, Tel: 1207966, Fax: 1207968, e-mail: info@jica.uz

KfW Bank (Almanya), 15 Usman Nasir Kochası Tashkent, Tel: 1527135, Fax: 1207110, e-mail: kfw_tash@bcc.com.uz

KOICA (Kore Uluslararası İşbirliği Ajansı), 7 Afrosiab Kochası Tashkent, Tel: 1526378, Fax: 1206484, e-mail: koica@korea.online.uz

PERDCA (Orta Asya Ekonomik Reform ve Kalkınma Projesi-ABD), 1 Abdullayeva Kochası New Hope Foundation Building, Room 7 Tashkent, Tel: 675540, Fax: 675540, e-mail: mtimcke@bccc.com

SOHNUT (İsrail Uluslararası Yardım Ajansı), 56/58 Zarbog Kochası Tashkent, Tel: 1523833, Fax:1521576.

SDC (İsviçre Kalkınma ve İşbirliği Ajansı), 15, 17 İvleva Kochası Tashkent, Tel: 1205453, Fax: 1205456, e-mail: murat.mirzaev@swisscoop.uz

TACIS (Avrupa Birliği Teknik Yardım Teşkilatı), 4 Tras Shevchenko Kochası Tashkent, Tel: 1394018, Fax: 1206588, e-mail: ncu@tacis.uz

TIKA (Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı), International Business Center 107 B, 4C 06 & 07 Emir Timur Kochası Tashkent, Tel: 1385969, Fax: 1385971, e-mail: ctika@bcc.com.uz

UNDP (Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı), 4 Taras Shevchenko Tashkent, Tel: 1394835, Fax: 1336965, e-mail: management.uz@undp.org

UNESCO, 95 Emir Timur Kochası Tashkent, Tel: 1207116, Fax: 1321382, e-mail: b.lane@unesco.org.uz

UNFPA (Birleşmiş Milletler Nüfus Fonu), 14 Mahmud Taraobi Tashkent, Tel: 1525850, Fax: 1206897, e-mail: representative@unfpa.uz

UNISEF (Birleşmiş Milletler Çocuk Fonu), 43 Suleymanov Kochası Tashkent, Tel: 133 9512, Fax: 1206508, e-mail: bvigo@unisef.org

USAID (ABD Uluslararası Kalkınma Ajansi), 41 Buyuk Turon 4-kat Tashkent, Tel: 1206309, Fax: 133 7656, email: irina@usaid.uz

World Bank (Dünya Bankası), 107 B Emir Timur Tashkent, Tel: 1395950, Fax: 1385152, e-mail: mmukhamedova@worldbank.org

WHO (Dünya Sağlık Orgütü), 4 Taras Shevchenko Tashkent, Tel: 1394835, e-mail: arn@who.uz

Youngnak Uluslararası İnsani Yardım Fonu (ABD), p.b.57-88 Tashkent, Tel: 1959730, e-mail: youngnak@online.ru

5. EKONOMİK VE SOSYAL SEKTÖRLERDEKİ DURUM

5.1. Ekonomik Sektörler

5.1.1. Sanayi

Özbekistan’ın Sovyet döneminden kalma sanayisinin ürünlerine, bağımsızlığın kazanılmasından sonra BDT ülkelerinden talep görmemesine rağmen, hükümet bu fabrikaları kapatmayı veya özelleştirmeyi tercih etmemiştir. Devlet tarafından, değerli madenler, petrol, doğalgaz, savunma, havacılık ve telekomünikasyon sektörleri stratejik kabul edilerek özelleştirme kapsamı dışında tutulmuştur. Eski sanayi tesislerini kapatmaya yanaşmayan hükümet, sanayi sektörünü ithal ikameci sanayileşme modeli ile kalkındırmak yolunu tercih etmiştir. Ancak bu yöntem fazla başarılı olamamış ve sonuç olarak Özbekistan’ın sanayisi içine dönük, ihracat potansiyeli düşük olan ve yerel talebin düşük olduğu malları üreten bir şekil almıştır. İthal ikameci sanayileşme modeli çerçevesinde öncelikli sektörlere kaynakların aktarılabilmesi için devlet dış borçlanmaya gitmek zorunda kalmış ve bu borçlar da pamuk ve altın ihracatı gelirleri ile ödenmiştir.

Sanayi sektörü 2003 rakamlarıyla GSYİH’sinin yüzde 16.5’ine tekabül etmektedir. Aktif işgücünün yüzde 12.6’sı da bu sektör tarafından istihdam edilmektedir. Üretimin genellikle düşük katma değerli olduğu bu sektörün belkemiğini az sayıda büyük çaplı yabancı yatırım oluşturmaktadır.

2003 yılında Özbekistan’ın toplam sanayi üretiminin yüzde 6,2’lik artışla 6.062,4 milyar Sum olduğu açıklanmıştır. Bu tutar, 6.243 milyon ABD Doları’ına karşılık gelmektedir. Bu rakam dolar cinsinden geçen yıla oranla yüzde 8.6’lik bir artışı ifade etmektedir.

Sanayi üretimine katkıda bulunan başlıca sanayi alt dalları ve yüzdeleri, revize edilmiş bulunulan 2001 yılı verileri ile birlikte tabloda gösterilmektedir:

Sanayi Alt Kolları (%)

2000

2001

2002

2003

Hafif Sanayi

20.1

20.5

19.8

20.0

Petrol Sanayi

16.7

12.9

13.6

12.4

Gıda Sanayi

11.8

13.9

14.2

12.4

Demir Dışı Metaller Sanayi

11.3

10.7

13.6

14.9

Elektrik ve Enerji Sanayi

9.5

8.0

7.8

8.7

Otomotiv, Makine ve Metal Sanayi

9.1

10.6

9.9

12.1

Yukarıda belirtilen sanayi dalları, 2003 yılında toplam sanayi üretimin yüzde 80.5’ini gerçekleştirmiştir. Kalan yüzde 19.5’lik üretim ise, kimya ve petro-kimya, inşaat malzemeleri, demir-çelik, ağaç işleme ve kağıt sanayileri ile diğer sanayi alt dallarında gerçekleştirilmiştir. Bu tabloya göre 2003 yılında, bir önceki yıla göre üretiminde önemli düşüş görülen başlıca sektörler, petrol ve gıda sanayidir. Hafif sanayi geçen yılki seviyesinde kalmış, otomotiv, makine ve metal sanayi ile demir dışı metaller sanayisinde üretim artışı görülmüştür.

2003 yılında pamuk ipliği üretimi yüzde 6’lık azalışla 946 bin ton, pamuklu kumaş üretimi de yüzde 1,9’luk azalışla 453,3 milyon metrekareye inmiştir.

Ülkede monopol durumundaki UZDAEWOO otomobil fabrikası 2003 yılında, 2002 yılına göre yüzde 16’lık bir artışla, 40.746 adet binek otomobil üretmiştir.

Türk-Özbek ortak girişimi olan SAMKOÇOTO Otomobil ve Kamyonet Fabrikası 2003 yılında, bir önceki yıla göre yüzde 59.5 oranında bir azalışla, 235 adet otobüs-kamyonet üretebilmiştir. Bu azalışın talepteki azalmadan kaynaklandığı belirtilmektedir.

5.1.2. Tarım

Tarım, Özbekistan’da en fazla istihdam yaratan sektör ve ülkenin en büyük ihracat geliri kaynağıdır. Ancak buna rağmen tarımdaki potansiyel tam anlamıyla değerlendirilememektedir. Bunun sebebi Sovyet döneminden kalma ve çiftçinin mahsulünün devlet tarafından satın alınmasını öngören “goszakaz” sisteminin devam ettirilmesi ve makine ile yakıt yetersizliğidir. Özbekistan’ın tarım sektörü geniş çaplı modernizasyona ihtiyaç duymaktadır. Tarımsal alanlarda özel mülkiyetin olmayışı, reform çabalarını olumsuz yönde etkilemektedir.

Özbekistan, dünyanın en büyük beşinci pamuk üreticisi ve ikinci büyük pamuk ihracatçısıdır. Ülkenin ihracat yoluyla sağladığı döviz girişinin yüzde 60’ı pamuk ihracatından sağlanmaktadır. 1998 yılında yüzde 39 olan pamuğun toplam ihracattaki payı 2002 yılında dünya piyasalarında fiyatların düşmesi ve verimsiz hasat nedeniyle yüzde 27’ye düşmüştür.

Özbekistan’ın bağımsızlığını kazandığı ilk yıllarda üretimi yapılan pamuğun tamamı devlet tarafından satın alınırken, 2002 yılında bu oran yüzde 30’a düşmüştür. 2002 yılı itibariyle dünya piyasalarında ortalama fiyat ton başına 1.018 dolar, ihracat fiyatı da bunun yüzde 85’idir. Devlet ise üreticiye ton başına ortalama 492 dolar vermektedir.

Özbek hükümeti, pamuk üreticisine verdiği fiyatları artırarak dünya piyasaları seviyesine yaklaştırmaktadır. 27 Ekim 2003 tarihinde Cumhurbaşkanı Karimov tarafından imzalanmış olan ve 2004-2006 dönemini kapsayan Tarım Kalkınma Programı ile yeni kurulan şirketlere vergi muafiyetleri getirilmiştir. 2003 yılından itibaren üreticilere mahsulün bir kısmını doğrudan alıcıya satma izni verilmiş olmakla beraber halen pamuk ihracatının tamamının devlete ait ihracat şirketi “Uzauktsionavdo” üzerinden geçmesi gerekmektedir.

Pamuk dışında, buğday, sebze (patates, domates, lahana, salatalık, biber) ve meyve (üzüm, elma, ayva, kavun, karpuz), ile ipek başlıca tarımsal ürünleri oluşturmaktadır. 2003 yılında toplam tarımsal üretimden sağlanan artış yüzde 5,9 olarak açıklanmıştır. Cari fiyatlarla 4.035,8 milyar Sum olan toplam tarımsal üretim tutarının ABD Doları cinsinden karşılığı 4.156,4 milyon dolardır.

Başlıca tarımsal ürünlerde son beş yılla ait üretim rakamları aşağıdaki gibidir:

Başlıca Tarım Ürünleri

1999

2000

2001

2002

2003

Pamuk (Bin Ton)

3.600

3.002

3.257

3.160

2.856

Tahıl(Bin Ton)

3.714

3.620

3.916

5.232

5.781

Patates(Bin Ton)

658

723

744

772

828

Diğer Sebzeler(Bin Ton)

2.680

2.362

2.777

2.990

3.299

Üzüm(Bin Ton)

344

609

573

604

401

Süt (Bin Litre)

3.542

3.636

3.663

3.719

4.030

Yumurta (Milyon Tane)

1.242

1.252

1.282

1.367

1.611

Yukarıdaki tablonun incelenmesinden, tahıl üretiminde 2000 yılı hariç son 5 yıl içerisinde düzenli bir artışın sağlandığı görülmektedir. Bunda, hükümetin özellikle buğdayda dışa bağımlılığı azaltıcı yönde aldığı önlemlerin etkisi olduğu düşünülmektedir. 2000 yılında, Orta Asya’da yaşanan kuraklığın da etkisiyle, tahıl üretiminde yüzde 14,5 oranında azalış kaydedilmiştir. En belirgin artışın ise, yüzde 33,6 ile 2002 yılında sağlandığı görülmektedir.

Ülkede tarım sektöründe yapılan reformlar sonucunda, tarımda kullanılan alanların yüzde 30’u özelleştirilmiş, yüzde 8’i ailelere 50 yıla kadar varan vadelerle kiralanarak “aile çiftlikleri” haline getirilmiş, yüzde 18’i özel çiftlikler haline getirilmesi için ömür boyu sahiplik ilkesiyle devredilmiş, yüzde 4’ü ise her yıl sahibi değişen toplu kolektif şirketlere verilmiştir. Kalan kısmın özelleştirilmesine ilişkin çalışmalar sürdürülmektedir.

5.1.3. Hizmetler Sektörü

Toplam hizmet üretimi 2003 yılında 3.681,8 milyar Sum olup, ortalama resmi kurdan karşılığı 3.791,8 milyon ABD Doları olmuştur. GSYİH’nın yüzde 38,1’ini temsil eden bu rakam 2002 yılına oranla yüzde 4,4 nispetinde bir artışı ifade etmektedir.

2003 yılında hizmetler sektörü içerisinde yer alan perakende ticaret hacminin 4.325,1 milyar Sum olarak gerçekleştiği ve bu tutarın sabit fiyatlarla 2002 yılına oranla yüzde 5,1’lik bir artışa karşılık geldiği anlaşılmaktadır. Kişi başına perakende ticaret hasılasının geçen yıla göre yüzde 12 oranında artarak 167.640 Sum’a ulaştığı; halka verilen yolcu taşımacılığı, iskan, sağlık, kültür, eğlence, elektrik, su, doğal-gaz sağlanması gibi ücretli hizmetlerin 934,8 milyar Sum olduğu ve bunun sabit fiyatlarla 2003 yılına göre yüzde 7,9’luk bir artışı gösterdiği ortaya çıkmaktadır.

5.1.3.1. Turizm

Orta Asya devletleri içinde tarihi eser bakımından en zengin ülke kuşkusuz Özbekistan’dır. Semerkant’ta yer alan Timur Türbesi, Reğistan Meydanı, Uluğbey Medresesi, Şahı Zinde (Hz. Abasın oğlu Husam) Külliyesi, İmam Buhari Türbesi ve İmam Maturidi’nin kabri; Kaşkaderya’da bulunan Ak Saray, Gük Kumbez Camisi, Çarsu Çarşısı, Buhara’da bulunan İsmail Samani Türbesi, Kelan Camii ve Minaresi, Uluğbey, Kukeltaş ve Cehar-Minar camileri, Miri Arap Medresesi; Namangan’da yer alan Molla Kırgız Medresesi, Ata Velihantura Camisi, Hoca Emin Makberesi, Molla Bazar Ahun Türbesi, Sırlı Mescit, Cuma Mescidi, Gay İbnazar Medresesi; Hive’de bulunan İçan Kale ve Dışan Kale ve bu kalelerin oluşturan diğer yapılar ülkenin ilk akla gelen tarihi zenginliklerindendir.

Büyük hadisçi İmamı Buhari ve Hanefi mezhebi imamlarından İmam Maturidi’nin kabirleri Semerkan’ta, Bahattin Nakşibent, Emir Külal, Hoca Arif Rivergeri, Baba Semmasi, İnciri Fağnevi, Hoca Ramütani ve Abdulhalık Gücdüvani gibi önde gelen Nakşibendi şeyhlerinin kabirleri Buhara’da, yine önde gelen mutasavvıflardan Zengi Ata ve Seyhan Tahur’un mezarları Taşkent’tedir, Necmeddin Kübra ve Şeyh Abdulkadir Cilani Harezm’de yaşamıştır. Celaleddin Rumi’nin babası Bahauddin Veled’in Anadolu’ya göç etmeden evvel yaşadığı yer de yine Harezm’dir.

Anlaşılacağı üzere, Özbekistan tarih ve inanç turizmi açısından büyük bir potansiyele sahiptir. Ancak bu potansiyelin harekete geçirildiğini söylemek hayli zordur. SSCB döneminde yılda bir milyona yakın kişinin ziyaret ettiği ülkede, son yıllarda yıllık turist sayısının kırk-elli bin civarında seyrettiği ifade edilmektedir. Bu durumun başlıca nedenleri; turistik tesis ve servis yetersizlikleri, ülkeye giriş-çıkışlarda ve ülke içi seyahatlerde yaşanan bürokratik zorluklardır.

Sektör olarak turizm, bir devlet kuruluşu olan Uzbektourism’in tekelindedir. Devlet, turizm şirketi Uzbektourism’i teşvik etmek ve yasaları elverişli hale getirmek suretiyle yabancı turist ve yabancı turizm yatırımcısını çekmeye çalışmaktadır. Bu sektörde temel alt yapının oluşması için yaklaşık 500 milyon dolar gibi bir yatırıma gereksinim duyulduğu belirtilmektedir. Bir turizm yatırım bankası olan Uzsayohatinvestbank bu amaçla kurulmuştur.

5.1.3.2. Ulaşım ve Haberleşme

Yük taşımacılığı hizmetleri 2003 yılında, bir yıl öncesine göre yüzde 4,2 oranında azalarak 703,2 milyon ton seviyelerine düşmüştür. 2003 yılında gerçekleştirilen yük taşımacılığının yüzde 84,3’ü kara nakil vasıtasıyla, yüzde 9,3’ü boru hatlarıyla, yüzde 6,4’ü demiryollarıyla ve yüzde 0,001’i de hava yoluyla yapılmıştır.

Yolcu taşımacılığına gelince, 2003 yılında taşınan yolcu sayısı yüzde 1,4 nispetinde azalmıştır. 2003 yılında 3.351.500 milyon yolcu taşınmıştır. 2003 yılındaki yolcu taşımacılığının yüzde 93,1’si kara nakil vasıtalarıyla, yüzde 6,4’u metro, tramvay, troleybüs gibi elektrikli nakil vasıtasıyla, yüzde 0.5’ü demiryoluyla ve yüzde 0,02’lik bir kısmı da hava yoluyla gerçekleştirilmiştir.

Türkiye ile ulaşım açısından THY (Türk Hava Yolları) Taşkent seferlerine 1992 yılında başlamış ve Taşkent’te temsilcilik açmış bulunmaktadır. Son dönemde batılı uçak şirketlerinin seferlerini iptal etmelerinin ardından görülen yoğun talep üzerine sefer sayısının haftada dörtten beşe çıkarmayı planlandığı ifade edilen THY, yolcu taşımacılığının yanı sıra bavul ticareti nedeniyle de yoğun bir kargo taşımacılığı yürütmektedir. Şirketin İstanbul - Taşkent ve Taşkent - İstanbul olmak üzere aylık yaklaşık 3.800 yolcusu bulunduğunu söyleyebiliriz. Ayrıca, Özbekistan Hava Yolları da haftada üç kez İstanbul-Taşkent ve Taşkent-İstanbul olmak üzere uçuşlar gerçekleştirmektedir.

Ülke içerisinde altı cep telefonu şirketi (GSM sisteminde Daewoo Unitel, Uzmacom ve Coscom, CDMA sisteminde Perfectum Mobile, Damps sisteminde Uzdunrobita ve Rubicon Utel) hizmet vermektedir. Uzdunrobita tarafından kiralama yöntemiyle sağlanan telefonlarla bütün kent merkezlerine erişim mümkündür.

5.1.3.3. İnşaat

Resmi verilere göre Özbekistan’da 1995-1999 döneminde yapılan toplam yatırımın yüzde 26’sı imalata sektörüne, yüzde 15’i de ulaştırma ve telekomünikasyona yapılmış ve inşaat sektörü için bu oran yüzde 16 olmuştur. Sektörün GSYİH içindeki payı 1990’da yüzde 11 iken 2000 yılında yüzde 6’ya düşmüş, 2001 yılında ise yüzde 9.6’ya yükselmiştir. Son dönemlerde özellikle ülkenin havaalanlarının modernizasyonu için önemli yatırımlar yapılmışsa da, diğer Orta Asya ülkelerinde olduğu gibi Özbekistan’da da çok yüksek profilli prestij projeleri ön planda yer almıştır.

İnşaat hizmetlerinin 2003 yılında 808,1 milyar Sum olarak gerçekleştiği, geçen seneye göre bu rakamın yüzde 3,5 oranındaki bir artışa karşılık geldiği ifade edilmektedir. Bu tutarın sabit para birimi cinsinden karşılığı ise, 832 bin dolara tekabül etmektedir. Söz konusu hizmetlerin yüzde 88.8’i özel sektör, kalan yüzde 11.2’si de kamu sektörü tarafından gerçekleştirilmiştir.

Özbekistan’da, inşaat sektörü ile ilgili olarak reform çalışmaları yapılmaktadır. Sektördeki yeniliklerin yakından izlenmesi ve Türk müteahhitlik firmalarının oluşacak yeni fırsatlardan istifade etmelerinin sağlanması önemlidir. 12 Mayıs 2003 tarihinde Cumhurbaşkanı İslam Karimov tarafından imzalanmış olan inşaat sektörü reformu ile ilgili kararnamenin başlıca maddeleri şunlardır:

İnşaat sektörü ile ilgili kuruluşların özelleştirmesinin 2004 sonuna kadar tamamlanması ve rekabet ortamının yaratılması.

•Özellikle kamu ihalelerinde anahtar teslimi projelerin teşvik edilmesi.

•Kamu ihalelerinde rekabetçi teklif alma sisteminin uygulanması ve sadece belirlenen kriterlere uyan firmaların ihalelere katılması.

•Proje bedellerinin yüzde 30’unun önceden, yüzde 50’sinin proje süresince ve yüzde 20’sinin proje tamamlandıktan sonra ödenmesi.

•1 Ocak 2008 tarihine kadar inşaat malzemesi üretiminde kullanılmak üzere ithal edilecek ekipmanlara gümrük muafiyeti uygulanması.

5.1.3.4. Mali Sektörler

5.1.3.4.1. Bankacılık

Özbekistan’da bankacılık sektörünün bağımsızlıktan bugüne kadar gelişimi dört aşamada değerlendirilmek uygun olacaktır. Birinci aşama, 15.02.1991 tarihinde çıkarılan “Bankalar ve Bankacılık Faaliyetleri Hakkındaki Kanun” uyarınca Merkez Bankası’nın kurulması ile başlamıştır. Ülkenin milli parasının olmadığı bu aşamada, henüz ticari bankaların da hukuki statüsünün belirlenmediği dönemdir.

İkinci aşama, 01.07.1994 tarihinde milli para Sum’un çıkarılması ile başlayan dönemdir. 1996 yılı sonuna kadar süren bu aşamada çıkarılan iki yeni kanunla Merkez Bankası’nın teşkilat ve görevleri ve ticari bankaların faaliyetleri yasal statüye kavuşturulmuştur.

Bu aşamada, Sovyetler Birliği döneminden gelen ve halen bankaların varlıkları toplamının yaklaşık yüzde 60’ına sahip olan Özbekistan Dış Ekonomik Faaliyetler Milli Bankası’na (MBU) ilave olarak, otomobil sanayisini desteklemek üzere ASAKABANK, tarımsal üretimi desteklemek üzere GALLABANK, en önemli ihraç ürünü olan pamuğun üretimini desteklemek için PAHTABANK, küçük ve orta ölçekli şirketleri desteklemek için TADBİRKORBANK ve haberleşme telekomünikasyon sektörünü desteklemek üzere de ALAKABANK gibi ticari bankalar kurulmuştur.

Üçüncü aşama, 1997-2000 yıllarını kapsamakta olup, yapılan yasal düzenlemelere ticari bankaların halka sunduğu hizmetlerin çeşit ve kapsamları genişletilmiştir. Bu bankalara özel sermayenin katılım oranları yükseltilmiştir.

Dördüncü aşama ise, son üç yıldır devam etmekte olup, bu dönemde de bankacılık faaliyetlerinin daha serbest hale getirilerek geliştirilmesi için bazı yasal düzenlemeler yapılmaktadır. Bu dönemde Özbekistan’daki bankaların sermayelerinde ve mevduatlarda artışlar görülmektedir.

2003 yılı sonu itibariyle Özbekistan’da 35 ticari banka, 795 şube ile faaliyet göstermektedir. Bu bankaların 13’ü özel, 5’i yabancı yatırımcılarla ortak (JV) kurulmuş bankalar, 2’si tamamen devlet sermayeli banka ve kalan 15 tanesi de karma sermayeli anonim şirket statüsündeki bankalardır. Ayrıca Özbekistan’da, 14 kredi birliği faaliyet göstermekte ve 13 yabancı bankanın temsilciği bulunmaktadır.

Mart 2002 ayında kabul edilen Bankacılık Reformu Kararnamesi uyarınca 2’si tamamen devlet bankası olmak üzere 5 bankanın özelleştirilmesi kararlaştırılmıştır. İlk aşama olarak bu bankaların rehabilitasyonu ve batık kredilerden arındırılması çalışmalarına başlanılmıştır. Özbekistan bankacılık sektörü içerisindeki paylarının toplamı yüzde 70 civarında olan 2 devlet bankası Dış Ekonomik Faaliyetler Milli Bankası (NBU) ile Otomotiv Sanayi Bankası (Asaka Bank)dır. “The Banker” dergisine göre, Rusya Federasyon’u dışındaki BDT ülkelerinde faaliyet gösteren en büyük 100 banka arasında ilk iki sırayı NBU ve Asakabank almaktadır Yakın gelecekte bu iki bankanın hisselerinin yüzde 40’ının ihale yoluyla sadece stratejik yabancı yatırımcılara satılması planlanmaktadır. NBU, bugüne kadar devlet yatırım programına alınan 103 ayrı projenin finansmanı için 3,8 milyar dolarlık kredi tahsis etmiştir.

Hisselerinin yüzde 85’ine kadar özelleştirmeye konu edilmesi planlanan diğer üç banka ise Sanayi Bankası (Uzpromstroy Bank), Pamuk Bankası (Pahtabank) ve Emlak Kredi Bankası (Uzjilsber Bank)’tır. Özelleştirmeler sonucunda yabancı yatırımcılara yönetimde daha fazla hak tanınabilmesi yönünde de çalışmalar yapılmaktadır.

Özbekistan bankacılığında son zamanlara kadar mevduat, genellikle fazla önem taşıyan bir kavram niteliğine sahip olamamıştır. Özel ve tüzel kişiler, tasarruflarını vadeli mevduat yerine getirisi daha fazla görünen hazine bonoları ve devlet tahvillerine yatırmakta idiler. Bunda, yüksek enflasyonun etkisi yanında, halkın bir kriz halinde devletin bankalardaki mevduata el koyabileceği ve özellikle vadeli mevduatın bundan kaçamayacağı yönündeki endişesinin rol oynadığı sanılmaktadır. Bununla beraber, bazı vergi kolaylıkları sağlanması ve 2003 yılı başlarından itibaren Mevduat Sigorta Fonu uygulamasına geçilmesi nedeniyle halkın bankalara yatırdığı mevduat tutarlarında artış gözlenmektedir. Merkez Bankası tarafından yapılan açıklamada, bir önceki yılda 174 milyon dolar olan baka mevduatlarının, 2003 yılında 251 milyon dolara yükseldiği belirtilmiştir. Bu da kişi başına ortalama 10 dolar mevduat anlamına gelmektedir.

Yine Merkez Bankası açıklamasına göre, 2003 yılında bankaların gelirleri yüzde 23 oranda artarak yıl sonu itibariyle 400 milyar Sum’a ulaşmıştır. Banka sermayelerinin aktif ve pasiflerinde olumlu değişiklikler gerçekleştirilmiş; aktifleri 1 Ocak 2003 tarihinde 3,91 trilyon Sum’dan yüzde 12,8 artışla 4,41 trilyon Sum’a yükselmiştir. Bankaların sermayeleri de 733 milyon dolardan 811 milyon dolara çıkmıştır.

Vadeli mevduata 2003 yılında uygulanan faiz oranlarının yüzde12 ile yüzde 60 aralığında değiştiği, vadesiz mevduata ise yüzde 1 ile yüzde 5 arasında faiz uygulandığı bilinmektedir.

5.1.3.4.2. Sigortacılık

Özbekistan’da sigortacılık sektörü gelişme aşamasındadır. Ülke çapında 200 şubeye sahip irili ufaklı 24 sigorta şirketinin sermayeleri toplamı 2001 yılı başında 7,1 milyar Sum (21,8 milyon ABD Doları) olduğu açıklanmıştır. Sektörün gelişebilmesini teşvik etmek amacıyla Ocak 2002 başlarında çıkartılan bir yasal düzenleme ile ülkedeki sigorta kuruluş ve şirketlerinin 01.02.2002 tarihinden itibaren üç yıl süre ile gelir vergisinden muaf tutulmaları öngörülmüştür. Bunun için, anılan kuruluş ve şirketlerin en az dört yıl süre ile faaliyetlerine son vermemeleri ya da mevzuata aykırılık nedeniyle kapatılmamaları şart koşulmuştur. Aynı yasal düzenlemeyle, zorunlu olmayan sigortalar için tüzel kişilerce yapılacak harcamaların gelir vergisi matrahından indirilebilmesi ile ticari ve politik risklere karşı sigorta ettirilen ihracat sözleşmeleri yapan ihracatçılarca akreditif veya peşin döviz koşulu aranmaksızın ihracat yapılabilme teşvikleri getirilmiştir.

Özbekistan’da kurulan ilk milli sigortacılık şirketi, Uzbekinvest’tir. Bakanlar Kurulunun 13.04.1994 tarihli kararı uyarınca, yabancı sermayenin gelmesinde olumsuz rol oynayan faktörleri ve belirsizliğin etkilerini yok etmek veya en aza indirmek amacıyla, 1994 yılı başlarında 60 milyon ABD Doları sermaye ile kurulan bu şirket, kamulaştırma ve millileştirme dahil çeşitli politik riskler yanında hayat, sağlık, yatırım, inşaat, mülkiyet, kaza, nakliyat ve ithalat-ihracat alanlarında sigortacılık hizmeti sunmaktadır.

Şirketin kurucu ortakları Maliye Bakanlığı, artık Ajans haline dönüştürülmüş olan Dış Ekonomik İlişkiler Bakanlığı, şimdiki adı Ekonomi Bakanlığı olan Makro Ekonomi ve İstatistik Bakanlığı ve Özbekistan Milli Bankasıdır. 1996 yılı sonu itibariyle sermaye ve rezerv toplamı 117.3 milyon dolara ulaşan şirketin 1996 yılında elde ettiği toplam prim gelirinin 3,7 milyon dolar olduğu ve bunun bir önceki yıla göre yaklaşık yüzde164’lük bir artışı ifade ettiği açıklanmıştır.

Ülkenin ilk JV sigortacılık şirketi olan UZAIG, 1995 yılı ortalarında ABD’nden AIG (American International Group) şirketi (yüzde 51) ile Özbekistan Milli Bankası-NBU (yüzde 49) tarafından 2 milyon dolar sermaye ile kurulmuştur. Şirket, hayat sigortası dışındaki başlıca dallarda, bu kapsamda; petrol, doğalgaz ve elektrik gibi enerji kaynaklarına ilişkin riskler, kaza, nakliyat, gayrimenkul, eğlence sektörü, kriz yönetimi, politik riskler, bankacılık ve bireysel sigorta alanlarında faaliyet göstermektedir.

Özbekistan’da sigortacılık alanında faaliyet gösteren MADAT Küçük İşletmeler ve Özel Sektör Sigorta Acentesi de 1995 yılında kurulmuş bulunmaktadır. Küçük ve orta ölçekli işyerleri ve özel sektör girişimcilerinin yatırım projelerini değerlendirme, uygun koşullu kredi temini, kredilerin geri ödenmemesine ve diğer iş risklerine karşı sigorta, mülkiyet, nakliyat ve trafik sigortaları işlemleri yapmaktadır.

Ülkenin kamuya ait diğer bir sigorta şirketi de, özellikle tarım alanında yapılması gereken sigortacılık işlemlerini yerine getirmek amacıyla kurulan UZAGROSUGORTA Devlet Anonim Şirketidir. Bu şirket tarafından sonuçlandırılmış poliçeler, özellikle 2000 yılında Karakalpakistan ve Harezm’de (Aral Bölgesi) yaşanan kuraklıktan doğan zararların kısmen karşılanmasında yararlı olmuştur.

Son olarak, Bakanlar Kurulunun 04.03.1997 tarihli kararı uyarınca 1997 yılında, Uzbekinvest ve Uzagrosugorta Sigorta Şirketleri, Maliye Bakanlığı, Asaka Bank ve Milli Banka’nın ortaklığıyla kurulan 500 milyon Sum sermayeli KAFOLAT Devlet Sigorta Şirketini de belirtmek gerekir. Ülke genelinde 14 şubesi bulunan bu şirket, hayat, sağlık, mülkiyet alanlarında bireysel ve zorunlu sigorta hizmetleri vermekte, ayrıca reasurans, birlikte sigorta (co-insurance) ve sigorta danışmanlık işlemleri yapmaktadır.

Sigortacılık alanında, özet olarak, kişilere ve şirketlere sunulan hizmetlerin çeşitlendirilmesi ve sigortacılık piyasasının geliştirilmesi yönünde ülkede olumlu adımlar atılmakta olduğu söylenebilir.

5.1.3.4.3. Leasing

Özbekistan’da halen altı adet leasing şirketi bulunmakta ve on bir ticari banka leasing hizmeti vermektedir. Bu güne kadar leasing alanına yapılan yabancı sermaye yatırımları toplamının 6,6 milyon ABD Doları olduğu açıklanmıştır. Özbekistan Milli Bankası’nın (NBU) 1996 yılında toplam 378,5 milyon dolarlık ilk dört leasing işlemini yapmasından bu yana on bir bankanın gerçekleştirdiği leasing işlemlerinin toplam değeri 385,5 milyon dolara eşittir. Bu tutarın 1,7 milyon dolarlık bölümü 2002 yılında gerçekleştirilen 154 leasing işlemine ait bulunmaktadır.

Ülkede 1995 yılında 6 milyon dolar sermaye ile kurulan ilk leasing şirketi “Uzbek Leasing International A.O.” şirketidir. Bunu 1996-1999 yılları arasında kurulan “Asian-European Trust Co.”, “Baraka - Universal Leasing Co.”, “UzCaseAgro Leasing”, “UzAvia Leasing” ve “Uzselhozmash-Leasing” şirketleri izlemiştir. Bu şirketler arasında en büyüğü 24,5 milyon dolar kayıtlı sermayeye sahip UzAvia Leasing şirketidir.

Leasing şirketlerinin iş hacminin 2001 yılında 289 milyon Sum, 2002 yılında 3.251 milyon Sum olduğu ve 2003 yılında yüzde 46 artışla 4.741 milyon Sum’a ulaştığı açıklanmıştır. Yine aynı açıklamaya göre, Ticari Bankaların leasing rakamları 2001 yılında 1.009 ve 2002 yılında 1.324 Sum iken, 2003 yılında yüzde 390 artışla 6.476 milyon Sum’a yükselmiştir.

5.1.3.4.4. Sermaye Piyasası

Özbekistan’ın Taşkent Cumhuriyet Sermaye Borsası 1991 yılında faaliyete geçmiş ve 1994 yılında yoğunlaşmaya başlayan özelleştirme çabalarıyla genişleme göstermiştir. 1997’de Özelleştirme Yatırım Fonu’nun kurulmasını takiben, ikincil piyasa gelişmeye başlamış ve Taşkent Sermaye Borsası’nın tüm ülkeye yayılmış on iki şubesi kurulmuştur.

Özbekistan’da menkul kıymetlere ilişkin işlemler; hisse senetlerine ilişkin işlemlerin yapıldığı Taşkent Sermaye Borsası ve ‘Tezgah Üzeri Piyasa’da yapılmakta olup, Sermaye Borsası da birincil ve ikincil piyasalara sahiptir. Birincil piyasada, kamuya ait anonim şirketlerin çıkardığı menkul kıymetlerin ilk işlemleri yapılmakta; İkincil piyasada ise, birincil piyasaya sürülmüş olan menkul kıymetlerin tekrar alım satım işlemleri yapılmaktadır.

Tezgah üzeri piyasada ise, piyasa katılımcıları arasında organize olunmaksızın menkul kıymet alım satımı yapılmakta ve tek organize ticaret birimi olan “Elsys-Savdo”nun işlemleri elektronik sistemle gerçekleştirilmektedir. Halen, “Elsys-Savdo”nun biri kamu kağıtları, diğeri ikincil piyasa ve sonuncusu da Özelleştirme Yatırım Fonları (PIFs) işlemleri için olmak üzere üç ticaret salonu ile 30’dan fazla ofisi bulunmaktadır.

5.1.4. Madencilik

Dünyanın dokuzuncu sırada altın üreticisi olan Özbekistan’ın başlıca altın madeni Navoi eyaletindeki Muruntau’da yer almakta ve devletin özelleştirme kapsamına almadığı Sovyet tarzı bir madencilik firması olan Navoi Madencilik ve Metalurji Kombinası tarafından işletilmektedir. 2001 yılında 86 tonluk üretim gerçekleştirilmiştir. Altın, Özbekistan’ın en büyük ikinci ihracat kalemidir ve bu kalem toplam ihracatın yüzde 10-20’sine tekabül etmektedir. 1997-2001 döneminde dünya piyasalarında altın fiyatlarının önemli oranlarda düşmesi nedeniyle bu sektör fazla yabancı yatırım çekememiştir.

Altın dışında ülkede önemli bakır, çinko, kurşun, kömür, demir, alüminyum, gümüş, volfram ve uranyum rezervleri de bulunmaktadır.

5.1.5. Enerji

Enerji sektörü, Özbekistan ekonomisinin son yıllardaki en önemli itici güçlerinden birisi olmuştur. Ancak iç piyasanın doymuş olması ve ihracat imkanlarının kısıtlılığı nedeniyle sektör daha fazla büyüyememektedir. Bu durum da GSYİH üzerinde olumsuz bir etki yaratmaktadır.

Özbekistan, bağımsızlığını kazandıktan sonra petrol ve doğalgaz üretim kapasitesini artırmış ve kendine yeter bir duruma gelmiştir. Ancak, bu süreçte, gerekli kaynaklar dış borçlanma ile sağlandığından devletin petrol ve doğalgaz tekeli olan “Uzbekneftegaz” şirketi tarafından yönlendirilen sektörün şu andaki toplam dış borcu bir milyar doları bulmuştur. İhracatı fazla olmayan ve yaptığı dış satımların karşılığını da genellikle “barter” yoluyla alan Uzbekneftegaz, bu borcu ödemekte güçlük çekmektedir. Uzbekneftegaz’ın diğer bir sıkıntısı da iç pazardaki kullanıcılardan tahsilatın sağlıklı bir şekilde yapılamamasıdır.

Özbekistan’ın enerji ihracatı doğalgaz ağırlıklıdır. Her yıl iç piyasadaki talep karşılandıktan sonra 10 milyar metreküplük bir doğalgaz fazlası oluşmakta ve toplam üretimin ortalama yüzde 15-20’sine tekabül eden bu miktar Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Rusya Federasyonu ve Ukrayna’ya ihraç edilmektedir. Resmi kaynaklarından alınan bilgilere göre, 2003 yılında doğal gaz üretimi 57,5 milyar metreküp olarak gerçekleşmiştir.

Son dönemlerde Kazakistan’daki pazar payını kaybetmekte olan Uzbekneftegaz, yeni ihracat pazarları arayışını sürdürmektedir. 2020 yılına kadar yeni yatırımlarla toplam yıllık ihracat hacmini 20 milyar metreküp’e çıkartmayı hedefleyen şirket, 2003-2010 dönemi için Rusya’nın doğalgaz tekeli Gazprom’a yılda 10 milyar metreküp doğalgaz satışı için anlaşma imzalamıştır. Ancak bu konuda Özbekistan’ın bazı sorunlarla karşı karşıyadır: Birincisi, ülkenin ihraç edebileceği doğalgaz miktarı yılda 45 milyar metreküplük ihracat yapan Türkmenistan’a göre çok daha azdır. Ayrıca Özbekistan’ın coğrafi açıdan ihracat pazarlarına uzaklığı nedeniyle kar marjları da dardır.

Elektrik üretimi ise, 2003 yılında 2002 yılına göre %0,2’lik bir artışla 49,4 milyar kw/saat ve diğer önemli bir enerji kaynağı olan ham petrolün 2003 yılı üretimi de 4.4 milyon ton olarak gerçekleşmiştir.

5.1.6. KOBİ’ler

Özbekistan’da Küçük ve Orta Ölçekli İşletmelere (KOBİ) verilen önem giderek artmaktadır. 2003 yılında 5,5 milyon kişinin istihdam edildiği bu sektör, toplam istihdamın yüzde 57,3’ünü karşılar duruma gelmiştir. 2003 yılında 429.600 adet yeni işyerlerinin açıldığı Özbekistan’da, bu sayının yüzde 31,2’i KOBİ’lere aittir ve dış ticaret hacminin yüzde 15,9’u bu sektör tarafından gerçekleştirilmiştir.

KOBİ’lerin ekonomiye katkılarının ölçülmesi bakımından KOBİ üretimlerinin GSYİH içerisindeki paylarına bakılacak olursa; 1991 yılında yüzde 1,5, 1995 yılında yüzde 13,8, 2002 yılında yüzde 31,5’e ve 2003 yılında da yüzde 35,5’e yükselmiştir.

5.2. Sosyal Sektörler

5.2.1. Eğitim

Özbekistan Cumhuriyeti’nde iki eğitim bakanlığı vardır; Halk Eğitimi Bakanlığı, Yüksek ve Orta Mesleki Eğitim Bakanlığı. Halk Eğitimi Bakanlığı’na birinci sınıftan on birinci sınıfa kadar eğitim veren ve adına “mektep” denen okullar ve pedagoji enstitüleri bağlıdır. Diğer okul, kolej, enstitü ve üniversiteler ise Yüksek ve Orta Mesleki Eğitim Bakanlığı’na bağlıdır. Özbekistan genelinde bir kısmı üniversite ve bir kısmı da enstitü adı altında faaliyet gösteren toplam 61 yükseköğretim kurumu bulunmaktadır. Ancak hemen belirtmek gerekir ki, bu kurumların hemen hepsi büyüklük bakımından fakültelere tekabül etmektedir. Örneğin Taşkent Devlet İslam Üniversitesi’nin, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesinden daha az öğrencisi ve daha az öğretim üyesi ve daha az yayını vardır, kütüphane ve araştırma olanakları da daha azdır.

1) Mirza Uluğbek Özbekistan Milli Üniversitesi (Eski adı Taşkent Devlet Üniversitesi), Vuzgaradok Kochası, Taşkent, Tel: 460226, Faks 465413, e-posta: rector@csu.silk.org.

2) Dünya Ekonomisi ve Diplomasi Üniversitesi, Büyük İpekyolu Kochası No:54, Taşkent, Tel: 689309, Faks: 670900.

3) Taşkent Devlet Hukuk Enstitüsü, Sayilgah Kochası No: 35, Tel: 1334109, Faks: 1333748, e-posta: root@low.silk.org

4) Taşkent Devlet İslam Üniversitesi, Kadiri Kochası No:1/A, Tel: 1440069, Faks: 411914, e-posta: tiu@bcc.com.uz

5) Taşkent Devlet Ekonomi Üniversitesi, Özbekistan Kochası No:49, Tel: 453464, Faks: 1326430

6) Taşkent Devlet Şarkşinaslık Enstitüsü, Lahuti Kochası No:25, Tel: 1333424, Faks: 1206565

7) Taşkent Maliye Enstitüsü, H.Asamov Kochası No:7, Tel: 345537, Faks: 344342, e-posta: tfi@online.ru

8) Taşkent Devlet Teknik Üniversitesi, Vuzgaradok Kochası, Tel: 464600, Faks: 294836, e-posta: rector@tgtu.sarcor.telecom.uz

9) Taşkent Devlet I. Tıp Enstitüsü, Hamza Kochası No:103, Tel: 676305, Faks: 1336226

10) Taşkent Devlet II. Tıp Enstitüsü, Farabi Kochası No:2, Tel: 469648, Faks: 467001, e-posta: tashmi.@online.ru

11) Taşkent Pediatri Ensitütüsü, Ş. Abidov Kochası No:223, Tel: 604403, Faks: 1623314, e-posta: tpmi@uzsci.net

12) Özbekistan Devlet Cihan Dilleri Üniversitesi, Yusupov Kochası No: 9a/21a, Tel: 757795, Faks: 755908, e-posta: gukbak@naitov.com

13) Taşkent Mimarlık ve İnşaat Enstitüsü, Nevai Kochası No:13, Tel: 411501, Faks: 418000, e-posta: ismoil@dostlink.net

14) Taşkent Kimyasal Teknoloji Enstitüsü, Taras Şevçenko Kochası No:1, Tel: 674937, Faks: 1447924, e-posta: tashcti@ishonch.uz

15) Taşkent Karayolları Enstitüsü, 700000 Mavaraunnahr Kochası No:20, Tel: 1330827, Faks: 567902, e-posta: Snilufar@tarchi.silk.org

16) Taşkent Tekstil Enstitüsü, Garbunova Kochası No:5, Tel: 530606, Faks: 533617, e-posta: titlp@silk.org

17) Taşkent Havacılık Enstitüsü, Ahunbabayev Kochası No12, Tel: 1338922, Faks: 1337795, e-posta: tgai@glb.net

18) Taşkent Devlet Pedagoji Üniversitesi, Yusup Has-Hacib Kochası No:103, Tel: 549202, Faks: 549717, e-posta: mtgpu@albatros.uz

19) Taskent Devlet Konservatuvarı, Puşkin Kochası No:31, Tel: 1335274, Faks: 1331035.

20) Taşkent Devlet Sanat Enstitüsü, Racabi Kochası No:77, Tel: 562880, Faks: 562986.

21) Taşkent Kültür Enstitüsü, Yalangaç Semti No:127, Tel: 1620323, Faks: 1620323.

22) Taşkent Eczacılık Enstitüsü, Aybek Kochası No:45, Taşkent, Tel: 563839, Faks: 564504, e-posta: educat@pharmi.uz

23) Taşkent Tarımsal Yapılar ve Sulama Enstitüsü, K. Niyazov Kochası No:39, Tel: 1371917, Faks: 413292, e-posta: admin@tiiame.uz

24) Taşkent Devlet Ziraat Üniversitesi, Yalangaç Semti, Tel: 637600, Faks: 677667, e-posta: gstomov@atabah.silk.org

25) Taşkent Demiryolları Mühendisliği Enstitüsü, Adilhocayev Kochası No:1, Tel: 1911440, Faks: 1911073.

26) Taşkent Elektroteknik Komünikasyon Enstitüsü, Emir Timur Kochası No:108, Tel: 350934, Faks: 351040, e-posta: paditel@uzpak.uz

27) Ressamlık ve Dizayn Enstitüsü, Y. Racabi Kochası No:77, Tel: 1526722, Faks: 1446381.

28) Milli Dans ve Koreografi Enstitüsü, Yusuf Has-Hacib Kochası No:31, Tel: 562436, Faks: 563327.

29) Özbekistan Devlet Beden Eğitimi Enstitüsü, Akkurgan Kochası No:2, Tel: 680858, Faks: 680698, e-posta: info@volleyball.co.uz

30) Taşkent İl Pedagoji Enstitüsü, Dmitrova Kochası No:4, Angren, Tel: 22517, e-posta: pydpi@online.ru

31) Andican Devlet Üniversitesi, Üniversite Kochası No:129, Andican, Tel: (9983742) 250518, Faks: (9983742) 221863, e-posta: andgu@andgu.silk.org

32) Andican Devlet Pedagoji Enstitüsü, Baburşah Kochası No:5, Andican, Tel: (9983742) 247515, Faks: (9983742) 247526, e-posta: adtpi@online.ru

33) Andican Mühendislik ve Ekonomi Enstitüsü, Baburşah Kochası No:56, Andican, Tel: (9983742) 2221639, Faks: (9983742) 227471, e-posta: max1@online.ru

34) Andican Devlet Tıp Enstitüsü, 710015, Nevai Kochası No:6, Andican, Tel: (9983742) 254775, Faks: (9983742) 221941, e-posta: tpmi@uzsci.net

35) Andican Ziraat Enstitüsü, Andican, Tel: (9983742) 255434, Faks: (9983742)221784.

36) Buhara Devlet Üniversitesi, 705018, İkbal Kochası No:11, Buhara, Tel: (9983652) 239513, Faks: (9983652) 231254.

37) Buhara Gıda Teknolojisi Enstitüsü, Murtazayev Kochası No:15, Buhara, Tel: (9983652) 237884, Faks: (9983652) 238479.

38) Buhara Devlet Tıp Enstitüsü, 705018, Nevai Kochası No:1, Buhara, Tel: (9983652) 230050.

39) Fergana Devlet Üniversitesi, 712000, Usmanhocayev Kochası No:19, Fergana, Tel: (9983732) 243485, Faks: (9983732) 243532, e-posta: fgu@vodiy.uz

40) Fergana Politeknik Enstitüsü, Usmanhocayev Kochası No:86, Fergana, Tel: (9983732) 221390, Faks: (9983732) 222781, e-posta: intellekt@vodiy.uz

41) Gülistan Devlet Üniversitesi, 4. Mikroreyon, Gülistan, Tel: (9983672) 254572, Faks: (9983672) 253925.

42) Cizak Politeknik Enstitüsü, Raşidov Kochası, Cizak, (99837222)35061.

43) Cizak Devlet Pedagoji Enstitüsü, Nasırov Kochası No:4, Cizak, Tel: (99837222) 35061.

44) Karakalpak Devlet Üniversitesi, Üniversite Kochası No:1, Nukus, Tel: (99836122) 75765.

45) Karşı Devlet Üniversitesi, Kuçabat Kochası No:17, Karşı, Tel: (99837522) 57763, Faks: (99837522) 39571, e-posta: rector@garcu.silk.org

46) Karşı Mühendislik ve Ekonomi Enstitüsü, Müstakillik Kochası No:225, Karşı, Tel: (99837522) 35514, Faks: (99837522) 32758.

47) Namangan Devlet Üniversitesi, Üyçi Kochası No:316, Namangan, Tel: (99836922) 65501, Faks: (99836922) 66107, e-posta: namsu@namsu.silk.org

48) Namangan Endüstriyel Teknoloji Enstitüsü, Dostluk Kochası No:12, Namangan, Tel: (99836922) 41704; 62293, Faks: (99836922) 62293, e-posta: nammp@uzpak.uz

49) Namangan Mühendislik ve Ekonomi Enstitüsü, Kasansay Kochası No:7, 3.Mikroreyon, Namangan, Tel: (99836922) 26522.

50) Semerkant Devlet Üniversitesi, Nevai Kochası No:15, Semerkant, Tel: (9983662) 352724, e-posta: info@samuni.silk.org

51) Semerkant Devlet Mimarlık ve İnşaat Enstitüsü, Lalezar Kochası No:70, Semerkant, Tel: (9983662) 371593, Faks: (9983662) 310452, e-posta: zamira@aport.ru

52) Semerkant Devlet Yabancı Diller Enstitüsü, Ahunbabayev Kochası No:93, Semerkant, Tel: (9983662) 337843, Faks: (9983662) 356619, e-posta: rector@abacc.sand.ru

53) Semerkant Kooperatif Enstitüsü, Emir Timur Kochası No:44, Semerkant, Tel: (9983662) 311761, Faks: (9983662) 311253.

54) Semerkant Devlet Tıp Enstitüsü, Emir Timur Kochası No:18, Semerkant, Tel: (9983662) 330766, Faks: (9983662) 312243, e-posta: sammi@samuni.silk.org

55) Semerkant Ziraat Enstitüsü, Uluğbek Kochası No:77, Semerkant, Tel: (9983662) 243320, Faks: (9983662) 310789, e-posta: samci@uzpak.uz

56) Tirmiz Devlet Üniversitesi, F.Hocayev Kochası No:43, Tirmiz, Tel: (99837622) 31908, Faks: (99837622) 28716.

57) Urgenç Devlet Üniversitesi, Hamit Alimcan Kochası No:14, Tel: (99836222) 63544, Faks: (99836222) 63544, e-posta: urdu@dri.uzpak.uz

58) Nukus Devlet Pedagoji Enstitüsü, Dostnazarov Kochası No:104, Nukus, Tel: (99836122) 43393

59) Kokand Devlet Pedagoji Enstitüsü, İstanbul Kochası No:63, Kokand, Tel: (99837355) 23838, Faks: (99837355) 22825, e-posta: kgpi@uz.kokand.silk.org

60) Nevai Devlet Madencilik Enstitüsü, Cenubi Kochası No:27, Nevai, Tel: (99843622) 31402, Faks: (99843622) 46962, e-posta: konstantin@ngmk.uz

61) Nevai Devlet Pedagoji Enstitüsü, İbn-i Sina Kochası No:45, Nevai, Tel: (99843622) 39580, Faks: (99843622) 39551, e-posta: navgospi@online.ru

5.2.2 Kültür

Kültürel açıdan ülkede ekonomik durumla kıyaslanamayacak ölçüde bir canlılık söz konusudur. Özellikle opera, tiyatro, bale, klasik müzik ve resim gibi sanat dallarındaki canlılık dikkat çekicidir. Bütün eski Sovyetler Birliği ülkelerin başkentlerinde olduğu gibi Taşkent’te de en görkemli binalar opera, tiyatro ve müze binalarıdır.

Bu sanat dallarına (opera, bale, tiyatro, klasik müzik ve resim) gösterilen ilgi Sovyet sisteminin bir uzantısı olarak devam etmesine karşın, bazı sanat dallarına olan ilgi azlığı da dikkat çekicidir. Örneğin şiir, roman, öykü gibi yazın dallarındaki seviye, henüz Türkiye’deki Milli Edebiyat Dönemi’ni hatırlatır bir durumdadır.

Kitap basımı açısından hayli fakir bir durum söz konusudur. Ülkede basılan kitap sayısı çok az olduğu gibi, kitapların baskı ve cilt kaliteleri de düşüktür. Opera, tiyatro ve müze binalarıyla süslü üç milyonluk Taşkent’te doğru dürüst bir kitapevi bulunmamaktadır. Kitap basım ve yayını ya tamamen devlet tarafından ya da bir şekilde devletin kontrolü altında olan kurumlar tarafından yapılmaktadır. Yurtdışından gelen kitaplarsa ciddi manda kontrol edilmektedir.

5.2.2.1. Taşkent’teki Başlıca Tiyatrolar

- A.Nevai Opera ve Balesi, Tel: 28 Kemal Atatürk Kochası, www.gabt.uz Tel: 1339081.

- Akademi Rus Drama Tiyatrosu, 28 Sayilgokh Kochası, Tel: 1334210.

- Taşkent Devlet Müzikal Komedi Tiyatrosu, Cholpan Ata Kochası, Chilanzar, Tel: 1339081.

- Özbekistan Gençlik Tiyatrosu, 55 Navoi Kochası, Tel: 1441089.

- İlham Tiyatrosu, 5 Pakhtakor Kochası, Tel: 412252, 412241.

- Özbekistan Milli Tiyatrosu, 34 Navoi Kochası, Tel: 1441751.

- Kukla Tiyatrosu, 1 Afrasiyap Kochası, Tel: 567393, 564578.

- Mukimi Müzikal Drama ve Komedi Tiyatrosu, 187 Almanzar Kochası, Tel: 453655, 454731.

5.2.2.2. Taşkent Müzeleri

Amir Timur Müzesi

:

Çalışma saatleri: 10.00–17.00

Asrafi Müzesi

:

Merkez-1 Apartman 15, Daire 25, Tel: 1360221, Çalışma saatleri: Hafta içi 10.00-17.00, Cumartesi: 10.00-12.00

Gafur Gulam Müzesi

:

Arpapaya Cad.1, Tel: 454394, Çalışma saatleri: 09.00-17.00 Pazar günü tatil

Sanat Müzesi

:

Mavaraunnahr Cad. 16, Tel: 1327436 ve 1322873, Çalışma saatleri: 10.00–17.00, Pazartesi: 10.00–14.00 Salı günü tatil

Özbekistan Tarihi Müzesi

:

S.Rasidov Cad. 30, Tel: 1394007, Çalışma saatleri: 10.00-17.00 Pazartesi günü tatil

Alişer Nevai Edebiyat Müzesi

:

Nevai Cad. 61, Tel: 410275, Çalışma saatleri: 09.00–17.00 Cumartesi: 09.00–14.00, Pazar günü tatil

Ahunbabayev Anıt Müzesi

:

Yukarıyüz Cad. 19, Tel: 1335131, Çalışma saatleri: 10.00-17.00 Cumartesi ve Pazar günleri tatil

El Sanatları Müzesi

:

Spilkova Cad. 15 Tel: 563943 ve 564042, Her gün: 10.00–17.00

Tabiat Müzesi

:

Sagban Cad. 16, Tel: 14433 72 ve 1443670

5.2.3. Sağlık

Eğitimin yanı sıra Özbekistan’da sağlığın da öncelikle ele alınması gereken konulardan olduğu hemen ilk bakışta anlaşılmaktadır. Nitekim yönetim de bunun farkındadır ki, bu amaçla 10 Kasım 1998’de sağlık sektörünün reformuna ilişkin Cumhurbaşkanı imzalı bir kararname yayınlanmıştır. Daha sonra 26 şubat 2003 tarihinde sağlık sisteminin daha da geliştirilmesine ilişkin ikinci bir kararname çıkarılmıştır. Ayrıca, 2005 yılı Cumhurbaşkanı Karimov tarafından “Sıhhat selametlik” yılı olarak ilan edilerek kamu yöneticilerinin dikkat ve ilgileri bu yöne çekilmiştir.

Sağlık, aynı zamanda, ülkede bilgiye ulaşmanın zor olduğu alanlardan biridir. Toplayabildiğimiz bilgilere göre, ülkede sağlıkla ilgili tıp enstitüsü olarak adlandırılan beş, pediatri enstitüsü olarak adlandırılan bir ve eczacılık enstitüsü olarak adlandırılan bir yüksek eğitim kurumu bulunmaktadır. Diş hekimliği eğitimi, tıp enstitüleri bünyesinde beş yıl olarak verilmektedir. Bunun yanı sıra iki yıllık dişçilik eğitimi veren kolejler de vardır. Hemşirelik eğitimi de, tıp enstitüleri bünyesinde verildiği gibi iki yıllık kolejlerde de verilmektedir.

Sağlık Koruma Bakanlığının resmi web-sayfası ‘www.moh.uz’da Özbekistan’da bin kişide doğum oranının 19,8, ölüm oranının 5,5, nüfus artışının 14,5, anne ölümünün on bin doğumda 3,22 ve bebek ölümünün bin doğumda 16,4 olduğu belirtilmektedir.

Belirtilen web-sitesinde ayrıca, 2003 yılında, enfeksiyon hastalıkları olarak 81 tifo, 24 para tifo, 3.865 bakterili dizanteri, 40 boğmaca, 879 kızıl, 85 kızamık, 29.373 virüslü hepatit, 3.505 hepatit B, 32.959 evegen barsak hastalığı vakasının tespit edildiği, böbrek nakli yapılan 22 kişi olduğu ve 77.031 şeker hastasının bulunduğu belirtilmekte, başta bu konular olmak üzere sağlık alanında uluslararası donör kuruluşlara işbirliği çağrısı yapılmaktadır.

5.2.4. Medya

5.2.4.1. Basın

Basınla ilgili yasal düzenlemelerin, bağımsızlık ilanından itibaren 1997 yılına kadar Sovyetler Birliği döneminden kalan Basın Kanunu’nda yapılan bazı değişikliklerle sürdürüldüğü görülmektedir. Bu tarihten itibaren ise şu anda yürürlükte bulunan yasal düzenleme getirilmiştir. Cumhurbaşkanlığı Basın Hizmeti, Basın ve Enformasyon Ajansı, Devlet Radyo-Televizyon Kurumu ve Özbekistan Haber Ajansı başkanlarının aynı zamanda bakan statüsü de bulunmaktadır. Devlet Sırlarını Koruma Komitesi olarak oluşturulan bir başka kurum da basında yer alan bilgilerin değerlendirilmesiyle görevlendirilmiştir.

Gazete ve dergilerin basıldığı iki önemli matbaa da kamu sektörüne aittir. Özbekistan Devlet Basın Komitesi’nin verdiği rakamlara göre, ülkede 507 gazete yayınlanmaktadır. Bunların 77’si ulusal düzeyde, 162’si vilayet düzeyinde, 67’si şehirlerde, 201’sı ilçelerde yayınlanmaktadır. 394’ü devlet kuruluşlarının, 63’ü çeşitli toplum kuruluşlarının (bir anlamda yine devlet kuruluşu), 50’si din idarelerinin ticari nitelikli yayınıdır. Siyah beyaz olarak çıkan yayınlarda fotoğraf kullanımı sınırlıdır.

Yüksek Meclis ve Bakanlar Kurulu’nun yayın organlarından olan Özbekçe Halk Sözü, Rusça Narodnoye Slovo, Bakanlar Kurulu’nun yayın organı Rusça Pravda Vostoka, haftada beş kez baskı yapmaktadır. Semerkant Televizyon Kurumu’nun yayın organı olan magazin ağırlıklı Özbekçe-Rusça Darakçi gazetesinin tirajı 200.000’e ulaşmaktadır. Bunların dışındaki gazeteler haftanın belirli günlerinde çıkmaktadır. Tirajlar konusunda da sağlıklı bir bilgi vermek mümkün değildir. Günlük çıkan üç gazetenin tirajı 20-40 bin arasında değişmektedir.

Pazar ve Pazartesi günleri ile resmi tatillerde gazete çıkarılmamaktadır. Tatili izleyen ilk iş günü de aynı uygulama devam etmektedir. Bu kamu kurumları dışında Taşkent Vilayet Hakimliği (Taşkent Hakikati-Taşkentskaya Pravda), Taşkent Şehir Hakimliği (Taşkent Akşamı-Veçerniy Taşkent), İçişleri Bakanlığı (Postda-Na Postu), Savunma Bakanlığı (Vatanperver), Dış Ekonomik İlişkiler Bakanlığı (Delovoy Partneur Özbekistana), Halk Demokrat Partisi (Özbekistan Avazı-Golos Özbekistana), Fedakarlar Milli Demokratik Partisi (Fedakar) ve Adalet Sosyal Demokratik Partisi (Adalet), Milli Tikleniş Partisi’nin (Milli Tikleniş), Liberal Demokrat Partisi’nin 21. ASR, Sendikalar Federasyonu’nun (İşonç) gazeteleri izlenen gazetelerdendir. Ülke genelindeki gazetelerin yüzde 76’sı devlete aittir. Ayrıca bölgesel ve belirli meslek alanlarında uzmanlaşmış yayınlar vardır. Vergi indirimleri ve diğer ayrıcalıklar, gazetelerin daha düşük fiyatlarla satılmasını sağlamaktadır. Ancak buna rağmen gazete tiraj ve satışlarının düşüklüğü de dikkat çekicidir.

Yayınlanan dergilerin 99’u devlet kuruluşlarının, 34’ü toplum kuruluşlarının, 24’ü özel işletmelerin olmak üzere ülkede toplam 157 dergi bulunmaktadır. Tirajları konusunda herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Dergiler Özbekçe ve Rusça ağırlıklı olmak üzere, İngilizce, Tacikçe, Kazakça, Karakalpakça, Korece de yayınlanmaktadır. Özbekistan’da, ortak şirketler tarafından da periyodik yayınlar yapılmaktadır.

Özbekistan’da gazetecilik eğitimini, Taşkent Cihan Dilleri Üniversitesi, Uluslararası Gazetecilik Fakültesi, Karakalpakistan Üniversitesi ve Özbekistan Milli Üniversitesi Gazetecilik Fakültesi vermektedir.

Gazetecilerin sosyal haklarının sağlanması, gazetecilik alanında demokratik uygulamaların artırılması, desteklenmesi amacıyla 1996 yılında Basını Demokratikleştirme ve Destekleme Vakfı kurulmuştur. Ayrıca Nisan 2001 tarihinde Özbekistan Bağımsız Gazeteciler Birliği oluşturulmuştur.

Basın sektörü için hayati önem taşıyan kağıt üretimi Özbekistan’da son derece yetersizdir. Resmi verilere göre ülkede yıllık 7 milyon ton kağıt tüketilmektedir. Bu rakamın küçük bir bölümü ülke içerisinde üretilmekte, ihtiyacın yüzde 90’ı ithalatla karşılanmaktadır.

5.2.4.2. Televizyon ve Radyolar

Ülke genelinde dört kanalı (Uztv 1, Yaşlar Kanalı, TTV ve Uztv 4) bulunan devlet televizyonunun dışında, ulusal düzeyde yayın yapan istasyon yoktur. Uztv 4 kanalı, ülkede sporun geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması kapsamında Bakanlar Kurulu kararı ile spor kanalına dönüştürülmüştür. Taşkent başta olmak üzere değişik vilayetlerde özel televizyonlar bulunmaktadır ancak, bunların ulaştığı alan, program ve izleyici profili itibariyle çok mütevazı olduğunu söylemek gerekir. Taşkent ve civarına ulaşabilen bir özel televizyonun (30. Kanal) dışında kısa süreli yayınlar yapan yerel televizyonlar vardır. ABD-Özbek Ortak şirketi tarafından, Rusya başta olmak üzere değişik ülke televizyonlarının kablolu yayın ile izlenmesi sağlanmaktadır. Ulusal televizyon yayınlarının programları, esas olarak bilgi verici ve milli kültürü tanıtıcı özelliğe sahiptir.

Basın ve Enformasyon Ajansı, özel yayınların izin merciidir. Başkanı, Bakan statüsünde olan Ajans’ın, vilayetlerde de bölge temsilcilikleri bulunmaktadır. Kuruluşun ayrıca kontrol memurları da görev yapmaktadır. Ajans tarafından yayın izni verilen kuruluşların 15’i televizyon-radyo kurumu, 30’u bölgesel televizyon kurumu, 6’sı radyo istasyonudur. Özel radyolardan Vadi’nin Sesi geniş bir alana ulaşmaktadır. Grand, Özbegim Taronası, Avto Radyo Hamroh, Sezam, Oriat FM, Oriat Dono, Terra, Setar, Poytaxt Inform ve Navruz Radyoları diğer özel radyo istasyonlardır.

Devlet Radyo ve Televizyon Kurumu’nun, Cumhuriyet Radyosu, Yaşlar Radyosu (FM bandından yayın yaptığı için geniş bir kesime ulaşmakta, aynı zamanda özel radyolar ile rekabet edebilmektedir), Maşal, Dostluk ve 20’nin üzerindeki ülkeye günün belirli saatlerinde o ülke dilinde yayınları bulunan Dış Yayınlar Servisi olmak üzere beş kanalı vardır. Haber ağırlıklı yayın yapan Poyitaht İnform hariç, radyolar genellikle müzik ve eğlence ağırlıklı yayın yapmaktadırlar. Radyo Liberty, BBC ve Voice of America’nın yayınları kısa dalga ve Internet üzerinden Rusça ve Özbekçe’dir.

5.2.4.3. Haber Ajansları

Ülke içerisinde haber servisi yapan Dışişleri Bakanlığı’nın Cihan Haber Ajansı, Türkistan Press, Milli Haber Ajansı ve Karakalpakistan Haber Ajansı mevcuttur. Cihan Haber Ajansı’nın yurtdışı temsilcileri aynı zamanda Büyükelçiliklerin basın faaliyetlerini sürdürmektedir. Diğer ajansların yurtdışı teşkilatları yoktur.

Özbekistan Milli Haber Ajansı (UZA) ile de işbirliği ve karşılıklı personel eğitimi konusunda protokolü bulunan Anadolu Ajansı, 1996 yılında kurulmuş, o tarihten itibaren Türkiye’ye düzenli olarak haber servisi vermektedir.

Özbekistan’da Anadolu Ajansı dışında, BBC, Reuters, İnterfax, İtar-Tass, Agence of France Presse, Associated Press, Economic Daily, İnternews, Voice of Amerika, Radyo Liberty, RİA Novosti, Sinhua (Çin), Azerbaycan Devlet Telgraf Ajansı gibi kuruluşların da temsilcilikleri vardır. Karşılıklı işbirliği ve dayanışmanın sağlanması amacıyla yabancı basın organları tarafından Taşkent’te Yabancı Muhabirler Birliği kurulmuştur.

5.3. İşgücü ve İstihdam

Özbekistan’ın son beş yılına ait toplam nüfusu, çalışabilir ve istihdam edilen kişi sayıları aşağıda gösterilmektedir:

(Milyon kişi )

Yıllar

1999

2000

2001

2002

2003

Toplam nüfus

24.4

24.6

24.9

25.2

25.8

Çalışabilir kişi sayısı

12.3

12.5

12.7

13.1

13.6

İstihdam edilen kişi sayısı

8.9

9.0

9.1

9.3

9.6

Tablodaki rakamlar incelendiğinde, 2002 yılında çalışabilir nüfusun yüzde 71’i istihdam edilmişken, 2003’de bu oranın çok küçük bir azalışla yüzde 70.7’e düştüğü görülmektedir.

Özbekistan’da 2003 yılında çalışmaya muktedir ve ekonomik faaliyetlere katılabilecek olan 13.597.000 kişiden istihdam edilenlerin sayısı 9.589.000 kişi olup, bunların yaklaşık yüzde 74,5’i özel sektörde, yüzde 25,5’i ise kamu sektöründe çalışmaktadır.

Ülkede çalışan nüfusun yüzde 58’i erkek, yüzde 42’i ise kadınlardan oluşmaktadır. Kadınların ağırlıklı olarak çalıştığı başlıca sektörler; kültür, sağlık ve eğitimdir. Erkekler ise ağırlıklı olarak inşaat, ticaret ve sanayi sektörlerinde çalışmaktadır.

Resmi açıklamalara göre, ülkede işsizlik oranı düşük gözükmektedir. Son beş yıla ait işsiz nüfus ve işsizlik oranları aşağıdaki tabloda yer almaktadır:

Yıllar

1999

2000

2001

2002

2003

İşsiz Sayısı (Bin kişi)

45,2

42,0

43,6

40,3

36,9

İşsizlik Oranları (%)

0,5

0,5

0,5

0,4

0,038

2003 yılında iş bulma kurumlarına kayıtlı işsizlerin sayısı 36.900 kişi olup, bu rakam geçen yıla oranla yüzde 8.4’lik azalışı ifade etmektedir.

İşsizlik sigortası ödemeleri, yalnızca iş bulma kurumuna kayıtlı olan işsizlere “İşsizlik Dayanışma Fonu”ndan yapılmaktadır. Şirketlerin çalışanlarına ödedikleri ücretin yüzde 1,5’i nispetinde işsizlik fonu kesintisi yapılmaktadır. Anılan fondan en fazla 6 ay için işsizlik sigortası ödemesi yapılabilmekte, ilk 2 ay için bireyin son çalıştığı işteki ücretinin yüzde 75’i, ikinci 2 ay için yüzde 60’ı ve son 2 ay için ise yüzde 50’si nispetinde ödeme yapılmaktadır.

Özbekistan’da ayrıca, emeklilere tazminat ve emeklilik maaşı ödeyen “Cumhuriyet Bütçe Dışı Emeklilik Fonu” ile hastalık ve doğum nedeniyle işten ayrılma, sağlıklı doğan bebekler için yardım ödemeleri yapan “Cumhuriyet Sendika Birlikleri Federasyonu Sigorta Fonu” bulunmaktadır. Cumhuriyet Bütçe Dışı Emeklilik Fonu’nun kaynakları; brüt aylığının yüzde 2,5’i oranında çalışanlardan kesilen ve yine brüt aylığın yüzde 35’i tutarında işverenlerden kesilen paylardan oluşturmakta ve gerektiğinde bu fona bütçeden aktarmalar da yapılmaktadır.

Özbekistan Çalışma Bakanlığının 1997 yılında yaptığı bir araştırma sonucuna göre ülkede gizli işsizlik oranı yüzde 05.5’tir. Takibenden yıllarda bu konuda herhangi bir resmi bilgi yayımlanmamıştır. Ancak, bu araştırmanın yalnız kayıtlı işsizleri dikkate aldığı ve gerçek durumu yansıtmadığı düşünülmektedir. Kırsal kesimdeki istihdam bütünüyle tarım sektöründe olduğundan iklim koşullarına bağlı olarak mevsimsel işsizlik yaygındır. Nitekim IMF, 1999 yılı sonu itibariyle sadece tarım sektöründeki işsiz sayısının bir milyon civarında olduğunun tahmin edildiğini açıklamıştır. Bu rakam aynı yıl itibariyle toplam işgücünün yüzde 11,2’sine tekabül etmektedir.

6. TÜRKİYE İLE İLİŞKİLER

6.1. Tarihçe

Bağımsızlık sonrası üst düzey temasların ardından 1991 yılında Ekonomik ve Ticari İşbirliğine Dair Anlaşma imzalanmıştır. Daha sonra Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması, Eximbank Kredilerine İlişkin Anlaşma, Uluslararası Karayolu ve Havayolu Taşımacılığı Anlaşması, Banka ve Ortak Banka Kurulmasına Dair Mutabakat (Mutabakat çerçevesinde UT-BANK kurulmuştur) ve Çifte Vergilendirilmenin Önlenmesi Anlaşması yapılmıştır. Türk-Özbek Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) Kurulmasına İlişkin Anlaşma da 1995 yılında imzalanmış ve karşılıklı olarak KEK toplantıları gerçekleştirilmiştir.

Türk Eximbank, yapılan kredi anlaşmaları çerçevesinde, 125 milyon dolar ihracata yönelik mal kredisi, 250 milyon dolar proje kredisi olmak üzere toplam 375 milyon dolarlık kaynak sağlamış, bunun 339.9 milyon dolarlık kısmı tahsis edilmiş ve 347 milyon dolarlık kısmı kullandırılmıştır. Ayrıca şeker ve hububat kredisi olarak toplam 345 milyon dolarlık kredi açılmış, şeker kredisinden 47.8 milyon dolar, hububat için ise 83.4 milyon dolar kullandırılmış ve bunların geri ödemeleri tamamlanmıştır.

Türkiye, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası ile Avrupa Birliği’nin maddi ve teknik desteği ile Özbekistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Türkmenistan tarafından Taşkent’te kurulan Taşkent Bölgesel Bankacılık Eğitim Merkezi için 1 milyon ECU ve Türkiye Bankalar Birliği’nce de 500.000 ECU olmak üzere toplam 1.5 milyon ECU (1,6 milyon dolar) yardım sağlamıştır.

6.2. Siyasi İlişkiler

6.2.1. Resmi Ziyaretler

Kasım 1990 tarihinde İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Nurettin Sözen’in Taşkent’i ziyaretiyle başlayan resmi temaslar, karşılıklı olarak çeşitli düzeylerde doksan-yüz civarına varmıştır. 31 Ağustos 1991 tarihinde bağımsızlığını ilân eden Özbekistan, Türkiye tarafından 16 Aralık 91 tarihinde tanınmış ve diplomatik ilişkiler 04 Mart 1992 tarihinde kurulmuştur. Taşkent Büyükelçiliği aynı yılın Nisan ayında, Özbekistan’ın Ankara Büyükelçiliği ise Ocak 93 tarihlerinde faaliyete başlamıştır.

Cumhurbaşkanı Karimov’un 16-19 Aralık 1991 tarihinde Türkiye’yi ziyaretiyle başlayan üst düzey temaslar ise, on iki yıllık sürede şöyle bir seyir izlemiştir:

Cumhurbaşkanı Karimov ilk ziyaretinin ardından, Haziran 92 (Turkey Forum), Ekim 92 (Ankara Zirvesi), Temmuz 93 (ECO), Haziran 94 (Resmi), Ekim 94 (İstanbul Zirvesi), Ağustos 95 (Özel), Kasım 97 (Resmi), Ekim 98 (75. Yıl), Kasım 99 (AGİT İstanbul Zirvesi) olmak üzere 10 kez ülkemizde temaslarda bulunmuştur.

Türkiye’den Cumhurbaşkanlığı düzeyinde ilk ziyaret, sekizinci Cumhurbaşkanı Turgut Özal tarafından Nisan 93 tarihinde gerçekleştirilmiştir. Bunu, Mayıs 1996 (Resmi), Ekim 96 (IV. Türkçe Konuşan Ülkeler Zirvesi) ve Mart 1999 (Resmi) Süleyman Demirel’in ziyaretleri ve A. Necdet Sezer’in Ekim 2000 ziyareti izlemiştir.

Başbakanlar, Süleyman Demirel (Nisan 1992), A. Mutalov (Temmuz 1992, Atatürk Barajı açılışı için), Tansu Çiller (Temmuz 1995), Mesut Yılmaz (Nisan 1998), R.T.Erdoğan (Aralık 2003) olmak üzere altı temas gerçekleştirmişlerdir.

Dışişleri bakanları, Abdurrazakov (Şubat 1992), H. Çetin (Mart 1992 ve Temmuz 1992), Abdurrazakov (Eylül 1992’de iki kez), H.Çetin (Nisan 1994), Saidkasımov (Haziran 94), İ. Cem (Ekim 2000 ve Ekim 2001) ve S. Safayev (Ekim 2003) olmak üzere on ziyaret gerçekleştirmişlerdir.

Meclis başkanlıkları düzeyinde, Başkan Vekili F. Işıklar (Eylül 1992), M. Kalemli (Mart 1997), E. Halilov (Nisan 2000 ve Nisan 2001), Ö. İzgi (Şubat 2001), E. Halilov (2002 ECO Zirvesi kapsamında) olmak üzere altı temas olmuştur.

2002 yılı temasları, 16-17 Mart tarihleri arasında Genelkurmay Başkanı Orgeneral Hüseyin Kıvrıkoğlu’nun Özbekistan ziyareti ile başlamıştır. Kıvrıkoğlu’nun, Savunma Bakanı Gulamov, Dışişleri Bakanı Kamilov, Cumhurbaşkanı Karimov ile görüşmeler gerçekleştirdiği ve askeri yardımı öngören bir protokol imzaladığı bu ziyaretle birlikte, Türkiye ile Özbekistan arasındaki savunma işbirliğinin üst düzeye taşındığını görüyoruz. Zira bu ziyaret sırasında Orgeneral Hüseyin Kıvrıkoğlu ile Savunma Bakanı Kadir Gulamov arasında 1,2 milyon dolarlık hibe yardımına ilişkin anlaşma imzalanmıştır. Daha sonra da, terörle mücadele kapsamında Özbekistan silahlı kuvvetlerine, Genel Kurmay Başkanlığımızca değişik askeri teçhizat ve eğitim malzemelerini içeren hibe yardımları yapılmış olup, bunların sonuncusu Aralık 2004’de gerçekleşmiştir.

Ayrıca iki ülke arasındaki Askeri İşbirliği Anlaşması çerçevesinde Özbek personelin Türkiye ve Özbekistan’daki eğitim çalışmaları sürdürülmektedir. Bu kapsamda; NATO Barış İçin Ortaklık (BİO) Programı çerçevesinde Türk Silahlı Kuvvetleri Barış İçin Ortaklık ve Merkezi Komutanlığı Mobil Eğitim Timi (MET) tarafından 23-27 Haziran 2003 tarihleri arasında, Taşkent Merkez Orduevi’nde, “Terörizm ve Kaçakçılık İle Mücadele” başlıklı bir seminer çalışması gerçekleştirilmiştir.

Kıvrıkoğlu’nun ziyaretinin ardından aynı yıl Sağlık Bakanı Osman Durmuş 24-27 Nisan tarihleri arasında, Devlet Bakanı Reşat Doğru da 24-26 Haziran tarihlerinde Özbekistan’ı ziyaret etmişlerdir. Bakan Doğru’nun ziyareti sırasında Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi (TİKA) Taşkent Program Koordinatörlüğünün Faaliyetlerine İlişkin Protokol iki yıllığına yenilenmiştir. Ayrıca Ulaştırma Bakanlığı Sivil Havacılık Genel Müdür Yardımcısı Mehmet Ceylan başkanlığındaki heyetin Taşkent ziyaretinde, karşılıklı uçak seferlerinin düzenlenmesine ilişkin bir Mutabakat Zaptı imzalanmıştır.

Savunma Bakanı Kadir Gulamov, 19-23 Mayıs 2003 tarihleri arasında Türkiye’ye üç günlük bir çalışma ziyareti yaparak, yılın ilk üst düzeyli temasını gerçekleştirmiştir. Ardından Dışişleri Bakanı Sadık Safayev, 27-29 Ekim tarihlerinde Ankara’da, Cumhurbaşkanı Sezer başta olmak üzere Başbakan Erdoğan ve Dışişleri Bakanı Gül ile görüşmelerde bulunmuştur.

Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın 18-20 Aralık 2003 tarihinde, kalabalık bir işadamı ve bürokrat topluluğu ile gerçekleştirdiği ziyaret, iki ülke ilişkileri açısından önem taşımaktadır. Cumhurbaşkanı Karimov ile baş başa ve heyetler arası görüşmelerde ikili düzeyde ekonomi başta olmak üzere pek çok konu değerlendirmeye alınmıştır.

Resmi ziyaret açışından 2004 yılında Türkiye’den iki ziyaret gerçekleşmiştir. Bunların ilki TRT Genel Müdürü Şenol Demiröz ve ikincisi de TİKA Başkanı Hakan Fidan’ın ziyaretleridir. Hakan Fidan’ın 4-8 Ekim 2004 tarihlerini kapsayan ziyareti sırasında Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi (TİKA) Taşkent Program Koordinatörlüğünün Faaliyetlerine İlişkin Protokol bu defa üç yıllık olmak üzere yenilenmiştir.

6.2.2. İkili Anlaşmalar

Türkiye, 31 Ağustos 1991 yılında bağımsızlığına kavuşan Özbekistan Cumhuriyeti ile bağımsızlık öncesi ve bağımsızlık sonrası olmak üzere birçok hukuki belgeye imza atmıştır. İstanbul Üniversitesi ile Taşkent Devlet Üniversitesi arasında 1990 yılında imzalanan işbirliği protokolü ile başlayan süreç 25.02.1991 tarihindeki iki ülke sağlık bakanlıkları arasında işbirliğini öngören bir anlaşma ve üç protokolün imzalanmasıyla devam etmiştir.

16 Aralık 1991 yılında Özbekistan’ın bağımsız bir devlet olarak Türkiye tarafından tanınmasının ardından, Cumhurbaşkanı İslam Karimov’un ziyareti sırasında (18-19 Aralık 1991) iki ülke ilişkilerinin ilke ve amaçlarını düzenleyen anlaşma, Ekonomik ve Ticari İşbirliğine İlişkin Anlaşma, Konsolosluk Temsilcileri Teatisi Hakkında Protokol, Kültür-Bilim-Eğitim-Sağlık-Spor ve Turizm Alanında İşbirliği Anlaşması, 92-93 Dönemi Kültürel, Eğitsel ve Bilimsel Değişim Protokolü (93 yılı sonunda yürürlükten kalkmıştır), Ulaştırma ve Haberleşme Alanında İşbirliği Anlaşması, TRT ile UZTV Arasında İşbirliğini Öngören Protokol, İki Ülke Cumhurbaşkanları Arasında Ulaştırma, Haberleşme, Ekonomik, Ticari, Sanayi, Eğitim ve Teknik İşbirliği Konularında İmzalanan Mutabakat Zaptı ve Vakıflar Bankası ile Özbekistan Milli Bankası Arasında Muhabirlik İlişkisi Kurulması Hakkında Anlaşma olmak üzere on adet hukuki metin imzalanmış ve yürürlüğe girmiştir.

Bu belgeleri, Diplomatik İşbirliği Protokolü (1992), Türk Eximbank ile Özbekistan Milli Bankası Arasında Kredi Anlaşması (1992-İki kez), Sağlık Bakanlıkları Arasında Anlaşma (1992), Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması (1992), Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Anlaşması (1992), Askeri Eğitim İşbirliği Anlaşması (1992-Onay işlemlerinin tamamlanması beklenmektedir), Taşkent Devlet Ekonomi Üniversitesi ile Marmara Üniversitesi Arasında Yapılan Bilimsel, Teknik ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması (1992), Uyuşturucu ve Psikotrop Madde Kaçakçılığı, Uluslararası Terörizm ve Diğer Örgütlü Suçlarla Mücadeleye İlişkin Anlaşma (1993), Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi Anlaşması (1993), Hava Taşımacılığı Anlaşması (1994) ve Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi (TİKA) Taşkent Program Koordinatörlüğünün Faaliyetlerine İlişkin Protokol (1994), Vize Kolaylığı Anlaşması (1995), Türk-Özbek Karma Ekonomik Komisyonu Kurulmasına İlişkin Anlaşma (1995), Bilim ve Teknoloji Alanında İşbirliği Anlaşması (1995), Ebedi Dostluk ve İşbirliği Anlaşması (1996), Çevre Alanında İşbirliği Yapılmasına İlişkin Anlaşma (1996), Gelir Üzerinden Alınan Vergilerde Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması (1996), Gümrük İdarelerinin Karşılıklı Yardımlaşmasına İlişkin Anlaşma (1997), Turizm Alanında İşbirliği Anlaşması (1997), Sağlık ve Tıp Alanında İşbirliği Anlaşması (1997), Kültürel Varlıkların Kaçakçılığının Önlenmesi ve İadesinin Sağlanması Konusunda Karşılıklı Yardım Anlaşması (1998), Telif Hakları ve Benzer Hakların Korunmasına İlişkin Anlaşma (1998), Ticaret ve Ekonomi İşbirliği Anlaşması (1998), Askeri ve Teknik Alanlarda İşbirliğine Dair Anlaşma (2000), Askeri Hibe Anlaşması (2001) ve Türkiye Genelkurmay Başkanlığı ile Özbekistan Savunma Bakanlığı Arasındaki Nakdi Yardım Uygulama Protokolü (2002), Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi (TİKA) Taşkent Program Koordinatörlüğünün Faaliyetlerine İlişkin Protokolün yenilenmesi (24 Haziran 2002) izlemiştir.

Başbakan Erdoğan’ın Aralık 2003 tarihindeki ziyareti sırasında ise Ortak Bildiri’nin yanı sıra Diplomatik Pasaport Taşıyanlara Vize Uygulamasının Kaldırılması Anlaşması imzalanmıştır. 2004 yılına gelindiğinde de Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi (TİKA) Taşkent Program Koordinatörlüğünün Faaliyetlerine İlişkin Protokol tekrar üç yıllığına yenilendiğini görüyoruz.

Bunun dışında iki ülke arasında; eğitim, bilim, kültür, sanat, spor, savunma, ekonomi, ticaret, müzik, tarım, sağlık, maliye, gümrük, ulaştırma, güvenlik ve karşılıklı ziyaretler sırasında imzalanan Ortak Bildiri’lerden oluşan onlarca protokol, şartname, mutabakat, mutabakat zaptı, mutabakat muhtırası ve sözleşme bulunmaktadır.

6.3. Ticari İlişkiler

2004 yılında açıklanan 2003 yılı dış ticaret verilerine göre, Türkiye’nin Özbekistan’a ihracatı bir önceki yıla göre yüzde 40 oranında artarak 142,272 milyon dolara erişmiş, bu ülkeden yaptığımız ithalat ise yüzde 50’lik artışla 130.375 milyon dolar olarak tahakkuk etmiştir. Ülkemizin Özbekistan’la son on yıla ait olan dış ticaret değerleri aşağıdaki gibidir:

(Bin dolar)

Yıllar

İhracat (X)

İthalat (M)

X/M

Hacim

Denge

1994

64.550

78.625

0.82

143.175

-14.075

1995

138.542

61.529

2.25

200.071

77.013

1996

230.492

58.054

3.97

288.546

172.438

1997

210.588

94.772

2.22

305.360

115.816

1998

156.179

96.205

1.62

252.384

59.974

1999

99.139

47.477

2.09

146.616

51.662

2000

82.647

85.794

0.96

168.441

-3.147

2001

89.725

36.045

2.49

125.770

53.680

2002

93.472

75.196

1.24

168.668

18.276

2003

142.272

130.375

1.09

272.647

11.897

Kaynak: DİE, DTM

Genel olarak dış ticaret fazlası vermeye yönelik politikalar uygulayan Özbekistan, yukarıdaki tabloda da görüldüğü üzere Türkiye’nin son on yıllık dönemde sadece 1994 ve 2000 yıllarında dış ticaret açığı verdiği bir ülkedir. Özbekistan’la olan dış ticaretimiz istikrarsız bir çizgi takip etmesine rağmen, 2002 ve 2003 yıllarında ihracat ve ithalatta tekrar artış söz konusu olmuş, 1996 ve 1997 yıllarında olduğu gibi, hacim olarak tekrar 300 milyon seviyesine yaklaşılmıştır.

Anlaşmalar ve Protokoller

Türkiye Cumhuriyeti ile Özbekistan Cumhuriyeti arasında 1991 yılından itibaren ekonomik, kültürel, bilimsel ve eğitsel alanda pek çok protokol ve anlaşma imzalanmıştır. Özbekistan ile Türkiye arasındaki ticaretin altyapısını oluşturan anlaşma ve protokoller ise şunlardır:

1. Ekonomik ve Ticari İşbirliğine İlişkin Anlaşma, 19.122.1991 tarihinde imzalanmış ve 21.02.1992 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

2. Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması, 28.04.1992 tarihinde Taşkent’te imzalanmış, 12.02.1995 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

3. Türkiye-Özbekistan Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) Kurulmasına İlişkin Anlaşma, 19.07.1995 tarihinde Taşkent’te imzalanmıştır.

4. Çifte Vergilendirmeyi Önlemeye İlişkin Anlaşma, 08.05.1996 tarihinde Taşkent’te imzalanmış ve Eylül 1997 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

5. Ticaret ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması, 13.04.1998 tarihinde Taşkent’te imzalanmıştır.

6. Türkiye-Özbekistan KEK I. Dönem Toplantısı, 19–20 Nisan 2001 tarihlerinde Ankara’da gerçekleştirilmiştir.

Bu anlaşmaların yanında, 12 Nisan 1993 tarihinde Türk-Özbek İş Konseyi kurulmuş olup, konsey Türk-BDT İş Konseyleri çerçevesinde faaliyetlerini sürdürmekte ve 283 üyesi bulunmaktadır.

6.3.1. Ticarete Konu Mallar

Türkiye’nin Özbekistan’a ihracatı kalemler bazında incelendiğinde en önemli ihraç ürününün halı olduğu görülmektedir. 2002 yılında Türkiye’nin bu ülkeye toplam ihracatının yüzde 18.8’ini bu kalem oluşturmuştur. Diğer önemli kalemler arasında ise plastikler, kazanlar ve makinalar, otomotiv ve yan sanayi, kağıt, karton, alüminyum ve alüminyum ürünleri gelmektedir.

Geçtiğimiz aylarda Mercedes-Benz Türk A.Ş, Taşkent şehrine 300 adet belediye otobüsü ihraç etmiştir ve bu satışların devam edeceği ifade edilmektedir.

Türkiye’nin Özbekistan’dan ithalatı ise belirli kalemler üzerine yoğunlaşmıştır. Şöyle ki, 2002 yılında bu ülkeden toplam ithalatımızın yüzde 47’sini pamuk, yüzde 30.6’sını bakır ve bakır ürünleri oluşturmuştur.

2003 yılının ilk 9 aylık döneminde Türkiye’nin Özbekistan’a ihracatı, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 58 oranında artmış ve bu artış otomotiv ve yan sanayi, mobilya, optik aletler ve elektrikli makinelerin ihracatındaki artıştan kaynaklanmıştır. Aynı dönem içerisinde Türkiye’nin Özbekistan’dan ithalatı ise yüzde 39.8 oranında artmış ve bu artış pamuk ve bakır ithalatından kaynaklanmıştır.

6.3.2. Mal Bazında İhracatımız

Özbekistan’a ihracatımızın mal bazında yapısı 2001 yılında genel hatları ile aşağıdaki gibi olmuştur:

GTİP No – Madde

ABD Doları

33-Uçucu Yağlar, Rezionoitler ve Parfümeri

2.357.325

34-Sabunlar ve Yüzey Aktif Organik Maddeler

2.999.278

38-Muhtelif Kimyasal Maddeler

3.835.993

39-Plastik ve Plastikten Mamul Eşya

6.380.200

48-Kağıt, Karton ve Türevleri

3.878.957

57-Halılar ve Diğer Dokumaya Elverişli Mamul

13.334.104

73-Demir veya Çelikten Eşya

3.035.050

76-Alüminyum ve Alüminyum Eşya

3.567.422

84-Kazan ve Makineler

13.615.617

85Elektrikli Makine ve Cihazlar

3.146.654

87-Motorlu Kara Taşıtları ve Traktörler

13.157.098

6.3.3. Mal Bazında İthalatımız

İthalatımızın yapısı ise yine 2001 yılında genel hatları ile aşağıdaki biçimde gerçekleşmiştir:

GTİP No – Madde

ABD Doları

05-Tarifenin Başka Yerinde Belirtilmeyen Hayvansal Ürünler

4.933.605

12-Yağlı Tohum ve Meyveler

2.081.374

52-Pamuk

18.366.488

74-Bakır ve Bakırdan Eşya

6.983.631

6.4. Müteahhitlik Hizmetleri

Türk inşaat şirketleri, uluslararası müteahhitlik hizmetleri açısından Özbekistan’da önemli projelere isimlerini yazdırmaya devam etmektedirler. Şirketlerimiz tarafından gerçekleştirilmiş ve sürmekte olan inşaat faaliyetlerine ilişkin edinilen bilgiler aşağıda özetlenmiştir:

Aysel İnşaat Anonim Şirketi tarafından, tamamlanan birçok küçük ve orta büyüklükte projenin yanı sıra, toplam tutarı 251.9 milyon dolarlık Taşkent Uluslararası Ticaret ve Gösteri Merkezi Projeleri kapsamında Intercontinental Otel, International Business Center, alış-veriş merkezi, park ve otopark inşaatı, 14.8 milyon dolarlık Taşkent Akuva Eğlence Parkı inşaatı, 39.6 milyon dolarlık Milli Banka (NBU) Merkez Binası inşaatı ve ek inşaat işleri, 37.9 milyon dolarlık Buhara, Semarkant ve Urgenç Hava alanları birinci aşama inşaat işleri, 11.9 milyon dolarlık Cizzah UZEXIDE Akü Fabrikası inşaatı tamamlanmış olup; 50 milyon dolar tutarındaki ABD Taşkent Büyükelçilik Binası inşaatı ve 2,5 milyon dolar tutarındaki NBU Sanat Müzesi kaba inşaat işleri sürdürülmektedir.

Türk Şeker-Yüksel İnşaat Konsorsiyumu tarafından 83,2 milyon dolarlık Harezm Şark Yıldızı Şeker Fabrikası İnşaat ile Makine Tedarik ve Montaj işleri tamamlanmıştır.

Alsim-Alarko Anonim Şirketi tarafından 56,9 milyon dolarlık Semerkant Sigara Fabrikası inşaat işleri, 22,8 milyon dolarlık Semerkant, Buhara ve Urgenç havaalanları ikinci aşama inşaatları ile, 8,3 milyon dolarlık Buhara Havaalanı Terminal Binası inşaatı gerçekleştirilmiştir.

Tekfen Şirketi tarafından 35 milyon dolar tutarındaki Fergana Rafinerisi Rehabilitasyon Projesi inşaat işleri yapılmıştır.

Simko AŞ 14.7 milyon dolarlık Urgenç-Hiva Troleybüs Hattı Montaj işlemini tamamlamıştır.

Gama İnşaat AŞ tarafından Buhara Rafinerisinin 44 milyon dolarlık inşaat ile çelik ve mekanik montaj işleri yapılmıştır.

Baytur İnşaat Taahhüt AŞ, Alman P. Holzmann AG. ile birlikte 19,9 milyon dolar ve 11,69 milyon Euro tutarlı Taşkent Uluslararası Havaalanı Tadilat Projesini gerçekleştirmiş olup, bu projede Baytur’un payı 22,6 milyon dolardır.

Ayrıca, Ulus İnşaat Şirketi tarafından Milli Banka Sergeli Şubesi, Özbekistan Oteli Lobi ve Restoran; Ulusal İnşaat Şirketi tarafından Taşkent Belediyesi Darhan İş Merkezi ve NBU Vokzal Şube Binası; Akaltın Firması tarafından Gülistan şehri Ofis Binası; Assos İnşaat Ltd Şirketi tarafından Kaşkadarya Şurtan Gaz ve Kimya Kompleksi İdari Binası, Kantin ve Sanatoryum Binaları ve Zarafşan-Newmont JV Sosyal Tesisleri; İdil İnşaat AŞ tarafından Şurtan Gaz ve Kimya Kompleksi Alt Yapı ve Tesisat; Yapı Üretim AŞ tarafından Yunusabad’da Yabancı Temsilcilikler için villalar kompleksi ve Merkezde İnconel İş Merkezi; Apeas Mühendislik ve İnşaat Ltd Şti tarafından Cumhurbaşkanlığı Misafir Konakları, Cumhurbaşkanlığı Semerkant Devlet Konukevi, Taşkent Uluslararası Westminster Üniversitesi Binası, Taşkent Vilayeti Çarvak Oteli; TTK Şirketi tarafından Taşkent Pedagoji Enstitüsü Binası inşaat işleri tamamlanmıştır.

Bunların yanında üç Türk şirketinin hem inşaat yenileme işlerini üstlendiği hem de işletmeciliğine ortak olduğu üç otel rekonstrüksiyonu ve bir yeni otel yapım projesi oldukça kısa bir süre içerisinde yaşama geçirilmiş ve dört yıldızlı bu oteller Taşkent’te 4-5 Mayıs 2003 tarihlerinde yapılan EBRD Genel Kurulu Toplantıları öncesinde hizmete alınmıştır. Bu kapsamda Demir Grubu, eski Rusya Oteli’ni yenileyerek 126 odalı Grand Mir Hoteli; Apeas Mühendislik ve İnşaat Ltd Şti, eski Dostluk Oteli’ni yenileyerek 206 odalı Dedeman Silk Road Taşkent Oteli’ni; Aysel İnşaat ve Taahhüt AŞ, eski Taşkent Oteli’ni yenileyerek 260 odalı Le Meridien Taşkent Palas Oteli’ni hizmete sunmuşlardır. AYSEL İnşaat ve Taahhüt A.Ş. ayrıca 115 odalı Radisson Sas Taşkent Oteli’nin inşaatını da tamamlamış olup, işletmede yüzde 85’lik sermaye payına sahiptir.

Yukarıda belitrilenlerin dışında Türk firmaları tarafından bağımsızlığın ilanından itibaren Özbekistan’da gerçekleştirilen düşük bedelli birçok mütaahhitlik hizmeti söz konusudur. Bugüne kadar firmalarımızca üstlenilmiş toplam müteahhitlik hizmetlerinin tutarının 854.25 milyon dolara ulaştığı belirtilmektedir.

6.5. Yatırımlar

Özbekistan’da bağımsızlığın ilanını izleyen 1992 yılından itibaren Türk sermayesi Özbek firmaları ile ortak yatırımlara (JV) girişmeye başlamış ve ilk beş yılın sonunda Türk ortaklı şirketlerin sayısı 385’e kadar yükselmiştir. 1996 yılı sonlarında uygulanmaya konulan başta döviz transferlerine getirilen kısıtlamalar olmak üzere, yabancı yatırım ortamını olumsuz etkileyen uygulamaların devam etmesi nedeniyle, gerek Türk gerekse diğer yabancı girişimcilerden fiilen faaliyette bulunanların sayısında önemli ölçüde azalma olmuştur.

Özbekistan’da Türk sermayeli firmaların sayısı 2003 yılı sonunda 244 adete düşmüştür. Bu firmalardan 130’u doğrudan Türk sermayeli olup, büyük çoğunluğu inşaat ve taahhüt, ticaret, nakliyat, lokantacılık, bankacılık ve oto servisi gibi sektörlerde faaliyet göstermektedir.

Ülke bazında gerçekleştirilmiş yatırım tutarları toplamı itibariyle Türkiye alt sıralarda yer almakla birlikte, kayıtlı firma sayısı itibariyle Türk şirketleri yabancı girişimciler arasında Rus şirketlerinden sonra ikinci sırada gelmektedir. Ülkede en çok üretim gerçekleştiren yabancılar sıralamasında G.Kore, ABD ve İngiliz firmalarını Türk şirketleri izlemektedir.

Türk girişimcilerinin ortak yatırımları, öncelikli olarak tekstil sektöründedir. Tekstil sektöründe; Timi AŞ’nin girişimi olan ve yünlü iplik, kumaş ve battaniye üretimi yapan Kasansay-Tekmen Fabrikası, 93 milyon dolarlık ortak yatırım olarak (Türk sermaye payı 25,7 milyon dolardır.) Türk Eximbank ve Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası’nın kredi desteğiyle Namangan vilayetinde kurulmuştur. Ancak yaşanan çeşitli güçlükler nedeniyle temerrüde düşen fabrikanın Türk ortakları aleyhine EBRD tarafından dava açılmış bulunulmaktadır.

Namangan vilayetinde ayrıca, Tekfen’in yüzde 60,8 sermaye payına sahip olduğu 8,1 milyon dolarlık toplam sermayeli Papfen Fabrikası ve Astop Şirketi’nin yüzde 51 nispetinde hisseye sahip olduğu 7 milyon dolar toplam sermayeli Asnam Pamuk İpliği Üretim Fabrikası faaliyette bulunmaktadır.

Namangan’daki diğer yatırımlarımız arasında 2,4 milyon dolar sermayeli (yüzde 51 nispetindeki pay İtako Şirketi’ne ait) Kaşmir Deri; Timi Şirketi’nin yüzde 51’lik sermaye payına sahip olduğu 3 milyon dolar sermayeli Atlasmen Battaniye ve Triko Ürünleri Şirketi; Bursel Holding’in yüzde 31,6’lık pay ile ortak olduğu 3,32 milyon dolar sermayeli Çodak Mçj Çorap Fabrikası; yine BURSEL Holding’in yüzde 31 hissesine sahip olduğu 1,4 milyon dolar toplam sermayeli Ahsikent Trikotaj Şirketi yer almaktadır.

Bunlara ilave olarak toplam sermayesi yaklaşık 5 milyon dolar olan İskavutteks İplik ve Kumaş Üretim Fabrikası’nın Namangan’da faaliyete geçirilmesi çalışmaları sürdürülmekte olup, bu girişimde üç Türk şirketinin (Golteks Finans, Sönmez Metal Sanayi ve Han Tekstil Sanayi ) toplam yüzde 60 oranında payı bulunmaktadır.

Namangan’dan diğer vilayetlere geçersek, Çinaz’da pamuk ipliği ve pamuklu kumaş üretimi amacıyla Bursel AŞ, Japon Mitsubishi ve Özbek ortaklar tarafından kurulan 63,2 milyon dolar değerindeki (Türk sermaye payı 30,3 milyon dolardır) Çinaz Dokumacı Ltd, Şehrisabz kentinde 66,7 milyon dolar değerindeki (Türk sermaye payı 36 milyon dolardır) Aksaray Dokumacı Ltd, Urgenç’te bulunan HAREZM-NURTOP Özbek-Türk Ortak Şirketi’nin 13 milyon dolarlık (Türk sermayesi payı 7,2 milyon dolar) Pamuklu İplik Fabrikası, Andican’da 2000 yılında faaliyete geçen 4 milyon dolar sermayeli (Türk sermayesi payı 2 milyon dolar) Altın Deri Fabrikası, Taşkent’te faaliyette bulunan 2,4 milyon dolar sermayeli Çağlayan Pamuklu Trikotaj Fabrikası, yine Taşkent’te faaliyete geçen 4,7 milyon dolarlık (Türk sermayesi payı 3,5 milyon dolar) Şayhantahur Tekstil Fabrikası, Fergana’da faaliyete geçen 24 milyon Euro (Türk sermaye payı 10,3 milyon Euro) proje tutarlı BESTEX (Türk-Alman-Özbek) ortak pamuk ipliği üretim tesisleri diğer Türk ortak yatırımlarıdır. Ayrıca, Bursel Holding AŞ, Taşkent vilayetinde kısa bir süre önce başlatmış olduğu tamamı Türk sermayeli 40 milyon dolarlık Çırçık Boya Fabrikası yatırımını işletmeye açmış bulunmaktadır.

Otomotiv sektöründe ise, Midibüs, kamyonet ve treyler üretim ve montaj işleri yapmak üzere Koç Holding Ram Dış Ticaret AŞ tarafından Özbek ortaklarıyla ve Türk Eximbank kredisi kullanılarak 64 milyon dolara (32 milyon dolarlık bölümü Türk sermayesi.) Semerkant vilayetinde kurulan Samkoçoto Projesi önemli bir yatırım olup, maalesef bu yatırımın yeterince verimli çalıştırılamadığı ifade edilmektedir.

Ülkede uygulanan ekonomik politikalar nedeniyle ve özellikle 1996 yılı sonlarından itibaren yaşanan döviz transferi sorununa bağlı olarak, konsinye satış şekliyle gıda ithalatı yapan Türk firmalarının başta bisküvi, çikolata, sakız, un, ekmek ve süt mamulleri alanında olmak üzere gıda sektöründe küçük çapta yatırımlara yöneldiğini görmekteyiz. Bu alanda en önemli yatırım, batı standartlarında süper market ve restoran işletmeciliği, mobilya, inşaat malzemeleri, su, süt ve süt mamulleri, meyve suyu ve et üretim ve satışı yapan ve bir Yimpaş kuruluşu olan Şark-Mir Grubu’nun yatırımları olup, toplam tutarı 30 milyon dolar civarındadır.

Demir Grubu’nun, 13,2 milyon dolarlık yatırımla hububat, et ve süt ürünleri üretimi yapmak üzere satın aldığı oldukça büyük bir çiftliği ile un ve yem fabrikaları bulunmaktadır. Diğer yatırımlarıyla birlikte Demir Grubunun Özbekistan’daki yatırım toplamı 20 milyon dolara yaklaşmıştır.

Yakut Firması, Çinaz’da bulunan 1.2 milyon dolar sermayeli un fabrikasın yüzde 50, Türkistan Ltd 3,5 milyon dolar sermayeli olan Alpamış’ın yüzde 70 ve 2,5 milyon dolar sermayeli Şehri Keş Özbek-Türk Ortak Un Fabrikalarının yüzde 51’lik hissesine sahiptir.

Bu alanda ayrıca, 0 Türk sermayeli olan şirketlerden 8,6 milyon dolarlık yatırımla bisküvi, çikolata ve gofret üretim yapan Dilek Enterprise Firması’nı, aynı tür üretim yapan 3 milyon dolar sermayeli Venus tesislerinin sahibi Ufuk Firması’nı, çiklet üretimi yapan 5 milyon dolar sermayeli Genç Baycan Firması’nı, 2,5 milyon dolar Türk sermayeli Nur-Efşan Firması’nı, 1,8 milyon dolar Türk sermayeli Aylin Gıda ile 0,5 milyon dolar sermayeli Sündüz Süt Ürünleri tesislerini, dondurma üretimi yapan 1,1 milyon yatırım değerli MİZAN Şirketi’ni sayabiliriz.

Diğer yandan 2 milyon dolar sermayeli As-Taş (Türk sermaye payı 1,6 milyon dolar), 2 milyon dolar sermayeli UMT-Radio (Türk sermaye payı 1 milyon dolardır), 0,5 milyon dolar Türk sermayeli Özkaynak Dış Ticaret AŞ, yine 0,5 milyon sermaye tutarlı Samsun Farma Firması çeşitli alanlarda faaliyet gösteren Türk ortak yatırımlarıdır.

T.C. Ziraat Bankası ile Özbekistan Pahtabank’ın % 50’şer hisseye sahip olarak kurdukları 2 milyon dolar sermayeli UT-BANK, 1993 yılı sonlarında başlattığı bankacılık faaliyetlerini başarıyla sürdürmekte olup, halen orta büyüklükteki bankalar arasında sermaye yeterliliği ve karlılık gibi kriterler itibariyle birinci sırada bulunmaktadır. Dağıtılmayan karların da ilavesi ile Bankanın sermayesi 2002 sonunda 5 milyon dolara (Bunun 2.5 milyon dolarlık bölümü Türk sermayesidir) yükseltilmiştir.

Ülkedeki yabancı yatırımlar içindeki Türk sermayesi tutarının halen 287 milyon dolar olduğunu ifade edilmektedir. Diğer ülkelerin Özbekistan’daki yatırım tutarlarına ilişkin rakamsal bilgiler net olarak bilinmemekle birlikte, Türkiye yatırımların Rusya, Almanya, İngiltere, İsrail, Japonya, ABD, Çek Cumhuriyeti, İtalya, İspanya, Avustralya ve muhtemelen G. Kore ve Çin’den sonra yer aldığı tahmin edilmektedir.

6.6. Kredi, Yardım ve Hibeler

Türk Eximbank Kredileri: Türk Eximbank, Özbekistan ile imzalanan mutabakat muhtırası ve Özbekistan Cumhuriyeti Milli Bankası (National Bank for Foreing Economic Activity) ile yapılan kredi anlaşmaları çerçevesinde 1990’ların ikinci yarısı içerisinde Özbekistan’a 125 milyon dolarlık ihracata yönelik mal kredisi, 250 milyon dolarlık da proje kredisi olmak üzere toplam 375 milyon dolar tutarında kredi açmıştır.

Bu kredilerin 339,9 milyon dolarlık kısmı tahsis edilmiş ve 347 milyon dolarlık kısmı kullandırılmıştır. Bu tutar, Uluslararası Ticaret ve Gösteri Merkezi-1 projesi için rotatif bazda kullandırılan ilave krediyi de içermektedir. Bu tutarın projelere ayrılan 222 milyon dolarlık kısmı Taşkent Uluslararası Ticaret ve Gösteri Merkezi-1 ve 2 Projeleri (Ay-Sel Firması), Harezm Şark Yıldızı Şeker Fabrikası (Yüksel İnşaat AŞ ve Türk Şeker AŞ), Semerkant Kamyonet-Minibüs Montaj Fabrikası (Ram Dış Ticaret AŞ), Kasansay Entegre Yün Tesisleri (Timi Grubu) ve Urgenç-Hiva Troleybüs Hattı (Simko Firması) Projeleri için kullandırılmıştır.

İhracatın finansmanı kapsamında kullandırılan 125 milyon dolarlık krediyle ilaç ve tıbbi malzemeler, gıda maddeleri, çeşitli tekstil ürünleri, tarımsal ilaçlar ve otomotiv ürünleri gibi Türk ihraç ürünleri finanse edilmiş ve kredinin tamamı kullandırılmıştır.

Türk Eximbank’ın, Özbekistan Cumhuriyeti Milli Bankası’na Türkiye’nin Özbekistan’da üstleneceği projeleri finanse etmek üzere açtığı bu kredilerin geri ödemeleri muntazaman gerçekleştirilmekte olup, döner kredi niteliğindeki bu kredilerden, Özbek tarafınca önerilmesi ve Türk Eximbank’ca uygun bulunması halinde, yeni projelerin finansmanı da mümkündür.

Son iki yıldır Özbekistan Hükümeti, dış yükümlülüklerini azaltmak amacıyla özel sektör projeleri için alınacak kredilere devlet garantisi vermemekte, bunun yerine Özbekistan Milli Bankası (NBU) garanti vermekte ve bu garantiler ABD Eximbank, Hermes, Cofase gibi kredi ve garanti kurulurlarınca muteber kabul edilmektedir. Pazar kaybına meydan vermemek bakımından Türk Eximbank da, NBU garantilerini muteber kabul etmiş ve yeni bazı proje kredilendirmelerine başlanılmıştır. Bu kapsamda Dedeman Silk Road Taşkent Oteli projesi için 7,9 milyon ve Meridien Taşkent Palas Oteli Projesi için de 14,2 milyon dolar olmak üzere toplam 22 milyon doların üzerinde kredi kullandırılmıştır.

Askeri Yardımlar: Genel Kurmay Başkanı Orgeneral Hüseyin Kıvrıkoğlu, Savunma Bakanı Gulamov davetlisi olarak 16-17 Mart 2002 tarihlerinde Özbekistan’ı ziyaret etmiş ve bu ziyaret sırasında Orgeneral Hüseyin Kıvrıkoğlu ile Savunma Bakanı Kadir Gulamov arasında 1,2 milyon dolarlık hibe yardımına ilişkin anlaşma imzalanmıştır. Ayrıca terörle mücadele kapsamında 2003 yılında askeri teçhizat ve eğitim malzemelerini içeren 1,5 milyon dolarlık, 2004 yılında ilk kısmı Şubat ayında ve ikinci kısmı Kasım ayında olmak üzere toplam 610 bin dolarlık askeri teknik malzeme yardımı yapılmıştır. Böylece 2002-2004 yılları arasında yapılan askeri hibe yardımlarımızın tutarının 3.310 bin dolara ulaştığı hesaplanmaktadır.

Şeker ve Hububat Kredisi: Kasım-1992’de imzalanan bir anlaşma uyarınca, Türkiye Şeker Fabrikaları TAŞ’nin ihraç edeceği şekerin finansmanında kullanılmak üzere 75 milyon dolar, Toprak Mahsulleri Ofisinin ihraç edeceği hububatın finansmanı amacıyla 270 milyon dolar olmak üzere, Özbekistan Hükümetine toplam 345 milyon dolarlık şeker ve hububat kredisi açılmıştır. Şeker kredisinden 47,8 milyon dolar, hububat kredisinden 83,4 milyon dolarlık bölüm kullanılmış ve kredilerin geri ödemeleri tamamlanmıştır.

TİKA Yardımları: Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı kısaca TİKA, özellikle 1995 yılından itibaren Özbekistan’a danışman ve uzman gönderme, proje geliştirme, Türkiye’de ve Özbekistan’da personel ve öğrenci eğitim kursları organize etme ve ekipman temini gibi çeşitli faaliyetler göstermiştir. Bu kapsamda 1999 yılı sonuna kadarki 5 yıllık dönemde 180 kadarı Türkiye’de olmak üzere, 1450 civarında kamu personeli ve öğrenciye çeşitli alanlarda staj niteliğinde eğitim verilmiş, Cumhurbaşkanlığı Matbaasına 135 bin ABD Doları değerinde bir matbaa makinesi ile Taşkent Türk Medeniyetleri Merkezi’ne ve Makroekonomi ve İstatistik Bakanlığı’na bağlı istatistik birimlerine bilgisayar ve fotokopi makinesi gibi ekipman hibeleri gerçekleştirilmiştir.

2000 yılında TİKA, çeşitli milli ve uluslararası kuruluşlarla işbirliği halinde ve çeşitli projeler çerçevesinde Türkiye’de düzenlenen konferans, kurs, seminer gibi etkinliklere Özbekistan’dan 18 yetkilinin gönderilerek eğitim almalarını sağlamış; Taşkent Devlet Üniversitesi Doğu Dilleri Enstitüsü Türkoloji Bölümünün yenilenmesi ve hibe olarak bilgisayar, TV, video, müzik seti, kitap vb. gibi teknik malzemelerle donatılması gibi yardımlarda bulunmuştur.

TİKA’nın Özbekistan’daki varlığı ve faaliyetinin yasal dayanağını oluşturacak ‘protokol’ün imzalanamaması, Taşkent’te TİKA’nın kısa süreli Koordinatörler görevlendirmesi ve görevlendirmeler arasında uzun boşluklar olması nedenleriyle, 2001, 2002 ve 2003 yıllarında Ajans’ın dikkate değer bir faaliyeti olamamıştır. Protokol 2002 Haziran ayı ortalarında imzalanmıştır. TİKA’nın koordinasyonunda Avrasya ülkeleri Merkez Bankaları personelinin eğitimi amacıyla 3 yıldır düzenlenen birer haftalık eğitim programlarının sonuncusu da Haziran 2003 içerisinde yapılmış olup, bu etkinliğe Özbekistan Merkez Bankasından 2 orta düzey yönetici de katılmıştır.

TİKA Özbekistan faaliyetlerinde 2004 yılına gelindiğinde ise, tekrar bir canlanma görülmüş, uzun süredir boş bulunan Program Koordinatörlüğüne atama yapılmış ve en önemlisi Koordinatörlük yeni bir hizmet yerine taşınmıştır. Daha önce üç yıllık bir gecikmeyle iki yıllığına yenilenen TİKA faaliyetlerine ilişkin protokol, bu defa zamanında ve üç yıllığına yenilenmiş, bu kapsamda TİKA Başkanı Hakan Fidan Taşkent’te oldukça olumlu ve başarılı bir çalışma ziyareti gerçekleştirmiştir.

Koordinatörlüğün 2004 yılı faaliyetleri olarak; toplam 16 program ve proje çerçevesinde 50 Özbek öğrenci, kamu görevlisi ve uzmanının Türkiye’de eğitim almaları, seminer ve sempozyumlara katılması; 1 proje çerçevesinde 2 Özbek uzmanın Azerbaycan’da seminere katılması; 2 proje çerçevesinde Taşkent’te 70 Özbek ve 15 diğer ülke uzmanının eğitim alması sağlanmıştır. Bu, toplam olarak yıllık 1.101 gün/137 kişilik bir eğitim çalışması anlamına gelmektedir. Ayrıca yine bir eğitim faaliyeti olarak, TİKA elemanı Yrd. Doç. Dr. Mehmet Kahraman, Özbekistan Mirza Uluğbek Milli Üniversitesi bünyesinde 2004-2005 öğretim yılı için de ders vermek üzere görevlendirilmiştir.

İnsani yardım olarak, DEMİR Grubu ve Grand Mir Hotel’in de katkılarıyla Karakalpakistan Aral Bölgesi’nden 150 öğrenciye giyim ve spor malzemesi yardımı yapılmıştır.

Teknik malzeme yardımı olarak biri Taşkent’te ve biri de Semerkant’ta olmak üzere iki adet Bilgisayar Teknolojisi Akademik Lisesine toplam 104 bilgisayar, 8 yazıcı, 8 tarayıcı, 2 projektör cihazı ve sair bilgisayar ekipmanlarından oluşan, 8 adet bilgisayar laboratuarı kurulmasında ilişkin proje, 2005 yılının Ocak ayında tamamlanacaktır. Yine teknik malzeme yardımı kapsamında olmak üzere, yıl içinde değişik okul ve kurumlara ders alet ve malzemeleri, ders kitapları, bilgisayar, yazıcı, masa, sandalye ve sair malzeme temin edilmiştir.

Karakalpakistan Kostruba yerleşim yerine temiz enerji sağlanması için proje yürüten UNDP’ye bu projesi için katkı sağlanmıştır.

Taşkent’te Radyo Yayıncılığının Desteklenmesi Projesi kapsamında, 3 devlet radyosundan olmak üzere 7 radyocuya Ankara TRT ve İstanbul Star Radyosu’nda birer hafta staj imkânı sağlanmış, projede öngörülen teknik malzeme yardımının bir