Orhan Yıldız

Artvinli Orhan

TürkBirDev >Türk Birliği




TürkBirDev Türk Birliği
TürkBirDev > Türk Birliği
TürkBirDev
Şah ve Mat: Tüm Oyunları Bozan Bir Hamle - Özet
Biz "Türkler"le sorun nedir? ve Tepkiler
Türk Birleşik Devletleri Kurmanın Gerekliliği. Türk Birliği Neden Kurulmalı?
Bölüm I: TürkBirDev ve Çalişmaları
Bölüm II: Ben ne Yapabilirim?
Bölüm III: Yazi ve Mektuplar
Bölüm IV: Birlige dair Söz ve Şiirler
Bölüm V: Soru ve Yanitlar
Temsilcilikler
Türk Birliği
2007 Türk Kurultayı Sonuç Bildirisi
Türk Dünyasında Dil ve Alfabe Birliğinin Önemi
Türk Kültür Evi
Türk Birliğine Evet Kampanyası İçin
Türk Birliğine Evet Kampanyası

TRT Haber Haberler

Son Dakika Haberleri | Haber Manşetleri



   
  AVRASYA KARDEŞ ÜLKELER BİRLİĞİ TÜRK BİRLİĞİ
  Turkmenistan Cumhuriyeti
 

TÜRKMENİSTAN   CUMHURİYETİ


I – TÜRKMENİSTAN HAKKINDA GENEL BİLGİLER
 
• Temel Göstergeler

Başkent
:
Aşkabat
Nüfus
:
6.070.000 ( 2003)
Bölgelere göre
nüfus dağılımı
:
Aşkabat şehri - 789.400 kişi
Ahal Vilayeti - 863.000 kişi
Balkan Vilayeti - 515.000 kişi
Daşoğuz Vilayeti - 1.281.000 kişi
Lebap Vilayeti - 1.243.600 kişi
Mari Vilayeti - 1.378.000 kişi

 
 
 

Kent Nüfusu
:
2.816.480 kişi
 
Kırsal Bölge Nüfusu
:
3.253.520 kişi
 
Nüfus Artış Oranı
:
% 4,7 (2003)
 
Nüfus Yoğunluğu
:
12,2 kişi/km2
 
Ortalama Yaşam Süresi
:
62,5 (Erkek: 58,9, Kadın:66,5)
 
Okur Yazarlık Oranı
:
% 99
 
Çalışan Nüfusun
Sektörel Dağılımı:
:
Tarım % 48,3, İnşaat % 5,9, Sanayi % 12,5, Ulaştırma ve Haberleşme % 4,9, Ticaret ve Gıda %6,3, Kamu Hizmetleri %2,6, Sağlık ve Spor % 4,8, Eğitim, Kültür ve Sanat % 10,4, İlim ve İlim Hizmetleri % 0,3, Yönetim % 1,6, Diğer %2,4
 
Etnik yapı
:
% 94,7 Türkmen, % 2 Özbek, % 1,8 Rus, % 1,5 Azeri, Ermeni, Kazak ve Tatarlar (2003)
 
Din
:
% 88 Sünni Hanefi, % 10 (Doğu) Ortodoks, % 2 Bilinmeyen (266 cami, 12 kilise bulunmaktadır)
 
Resmi Dil
:
Türkmence
 
Para Birimi
:
manat (Resmi Kur:5.200 Manat=1ABD Doları)
 
Yüzölçümü
:
488.100 km2, (Toplam yüzölçümün 375.000 km2 çöldür)
 
Önemli Şehirleri
:
Aşkabat, Mari (Merv), Türkmenbaşı (Krasnovotsk), Daşoğuz, Türkmenabat (Çarçöv), Balkanabat (Nebitdağ), Köhne Ürgenç, Atamurat (Kerki)
 
Milli Semboller
:
Ahal-Teke Atı, Halı Motifi, Pamuk Kozası, Buğday Başağı
 
İklim
:
Suptropikal çöl
 
Bağımsızlık Tarihi
:
27.10.1991
 
Komşuları
:
Sınırlar toplam: 3.736 km, (İran: 992 km.,
 
Afganistan
:
744 km., Özbekistan: 1.621 km., Kazakistan: 379
km.) Ayrıca ülkenin batısında Hazar Denizi’ne 1.786 km. kıyısı vardır.
 
Üye Olduğu Önemli
Uluslararası Kuruluşlar
:
CCC, BDT, EBRD, IMF (26.1.1992), BM (2.3.1992), AGIT, ECE, ESCAP, IBRD, ICAO, IDB, ILO, IMO, INTELSAT (Kullanıcı), IOC, ISO (Muhabir), ITU, OIC, OSCE, PFP, UNCTAD, UNESCO, UPU, WHO, WMO, WTO, NACC, UNCTAD, ECO, EKTO (Uzak Doğu Ülkeleri Ekonomik İşbirliği Özel organizasyonu), FAO, ADB
 
Ana ürünler
:
Pamuk, Buğday Meyan Kökü, İpek, Yün, Astragan Kürkü
 
Madenler
:
Doğalgaz, Petrol, Kükürt, Kaya Tuzu, Kömür, Potasyum
 
Sanayi
:
Petrokimya, Tekstil, Doğalgaz, Gübre, Pencere Camı
 
Demiryolları
 
:
2.440 km.
Karayolları
:
24.000 km.
 
Boru Hatları
:
6.634 km doğalgaz, 853 km petrol (2003)
 
Elektrik
:
2.480.000 kw (Kapasite)
 
Tarım Alanı
:
49.4 Milyon Hektar 40.7 Milyon Hektar Tarıma Elverişli (% 70’i susuz)
 
Resmi Kur
 
:
5.200 Manat (Serbest Pazar 1$= 21.400 Manat)
GSMH ( Manat)
 
:
27,07 milyar ABD Doları (2003)
Kişi Başına Milli Gelir($)
 
:
4.500-ABD Doları (Serbest Pazar Kuruna Göre)
Enflasyon (%)
:
11 (2003)
 
GSYİH Büyüme Hızı(%)
:
17 (2003)
 
İthalat (milyon dolar)
:
2.119 (2002)
 
İhracat (milyon dolar)
:
2.855 (2002)
 
Dış Ticaret Dengesi
:
736 (2002) (milyon dolar)
 
GSYİH’nin Sektörel Dağılımı
:
Sanayi (P,7), Tarım ((,8), Hizmetler ( ,5) (Toplam %) (2001)
 
Başlıca İhraç Ürünleri
:
Doğalgaz, ham ve rafine edilmiş petrol, pamuk ipliği, tekstil, elektrik enerjisi, halı ve halı ürünleri (el yapımı halı) ve pamuk yağı
 
Başlıca İthal Ürünleri
:
Makine ve ekipman, gıda ürünleri, canlı hayvan ve hayvansal ürünler, alkollü ve alkolsüz içecekler, tütün ve tütün mamulleri, sanayi için kimyasal ürünler, ağaç ve mamulleri, deri, kürk ve kağıt
 
İhracat Yaptığı Ülkeler(%)
:
Ukrayna (I), İtalya (), Iran (), Türkiye (%6), ( 2002) Kıbrıs (%3), Diğer ()
 
İthalat Yaptığı Ülkeler(%)
:
Rusya (#), Türkiye (,9), Ukrayna (,6), Birleşik Arap (2002) Emirlikler (), ABD (%8,7), Diğer (()
 
Türkiye ile İhracatı
:
74,8 (2002/9) (milyon dolar)
 
Türkiye ile İthalatı
:
89,0 (2002/9) (milyon dolar)
 
Türkiye’ye İthal Ettiği
:
Elektrikli makine ve cihazlar, bunların aksam ve parçaları; Ürünler demir ve çelikten eşya, sabun, mobilya, plastik ve plastikten mamul eşya
 
Türkiye’den İhraç Ettiği
:
Pamuk, mineral yakıtlar ve yağlar, örme eşya, ham postlar ve Ürünler deri, cam ve camdan eşya, bakır ve bakırdan eşya
 
Nehirleri
:
Amuderya (1.437 km), Murgap, Tecen, Etrek Nehirleri ve Karakum Kanalı
 
Gölleri
:
Karaboğaz, Sarıkamış
Coğrafi Yapı
:
İran sınırı boyunca yükselen alçak dağlar (Kopet dağları) ve doğuda Hazar Denizi ile sınırı olan Türkmenistan €’i dünyanın en büyük çöllerinden biri olan Karakum Çölü ile kaplıdır. Geri kalan ’lik bölümün %3’ünü ekilebilir alanlar,
c’ünü çayır ve otlaklar, %8’ini ormanlar ve &’sını diğer alanlar oluşturmaktadır. Denizden yüksekliği 150-300 m arasındadır.
 
Türkiye ile Saat Farkı
:
Kış saati 3 saat ileri, Yaz saati 2 saat ileri
 
*Türkmenistan’ın Daimi Tarafsızlığı 12 Aralık 1995 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulunca kabul edilmiştir.
 
*Türkmenistan’da doğal gaz, elektrik, su ve sofra tuzu halka ücretsiz verilmektedir.
 
Yönetim Şekli
:
Başkanlık Sistemi

Türkmenistan başkanlık sistemi ile yönetilen, anayasasına göre, demokratik, laik bir hukuk devletidir.
Tarafsızlık statüsü Birleşmiş Milletler Teşkilatı tarafından onaylanmıştır. Halk
Maslahatı milli iradenin en yüksek temsilcisi niteliğindedir.
 
Başkan, Bakanlar, Milletvekilleri, Yüksek Mahkeme Başkanlar ve Savcıdan oluşmaktadır.
Anayasa değişikliği, referandum, ülkenin ekonomik, sosyal ve politik gelişmesine yön verecek
ana konularda tavsiyeleri tartışma ve karar alma yetkisine sahiptir. Türkmenistan'da yasama gücü,
Devlet Başkanı ile birlikte 5 yıl için seçilen "Halk Maslahatı" ve "Meclis" tarafından paylaşılmaktadır.
 
Meclis alt yasama organı niteliğinde olup, önemli kararlar daha sonra Halk Maslahatı'na sunulmaktadır.
Halk Maslahatı'nda milletvekilleri, her ilden seçilen halk temsilcileri, üst yöneticiler, bakanlar kabinesi
üyeleri ve yerel yöneticiler yer almaktadır.
 
Halk Maslahatı kararları Meclis tarafından yasalaştırılır. Meclis, anayasanın hazırlanması
ve değiştirilmesi, kanunların yasalaştırılması, parlamento ve başkanlık seçimlerinin
tarihlerinin belirlenmesi, Devlet Başkanı Yardımcılarınca yürütülen faaliyetlerin
onaylanması, bütçenin onaylanması hususlarında yetkilidir. 8 Devlet Başkanı Yardımcısı,
21 Bakan ve 7 Bakan yetkisine haiz Komite Başkanı vardır.
 
Ülkede yargı gücü mahkemelere aittir. Yargı gücü, yüksek mahkeme, askeri mahkemeler ve
kanunda gösterilen diğer mahkemeler tarafından kullanılır. Kanunları denetleme yetkisi
Başsavcıya ve ona bağlı savcıya aittir. Başsavcı 5 yılda bir Devlet Başkanı tarafından atanır.
 
• İdari Yapı
Türkmenistan’ın başkenti Aşkabat’tır. Ülke; Ahal, Balkan, Daşoğuz, Mari ve Lebap olmak
üzere beş vilayetten oluşmaktadır. Vilayet ve vilayetlere bağlı olan ilçeler (etraplar), aşağıda
belirtilmiştir. Aşkabat’ta vilayet statüsünde olup, bünyesinde 4 etrap (Prezident Niyazov,
Azatlık, Köpetdağ; Arçabil) vardır.
 
 

Ahal
Vilayeti (1)
Balkan
Vilayeti (2)
Daşoğuz
Vilayeti (3)
Lebap
Vilayeti (4)
Mari
Vilayeti (5)
Beherden
Türkmenbaşı Ş.
 
 
 
Göktepe
Bereket
Aktepe
Magdanlı Ş.
Bayramali Ş.
Ruhabat
Esenguli Etrabı
Ş. Köhneürgenç
Seydi
Vekilbazar
Abadan
(Büzmeyin)
Garrıgala
Yılanlı
Darganat
Yolöten
Gevers
Serdar
Boldumsaz
Farap
Garagum
Kaka
Hazar Ş.
Gubadağ
Sayat
Serhatabat
Serahs
Balkanabat Ş.
Daşoğuz Ş.
Sakar
Mari Etrf.
Altın-Asır
Gumdağ Ş.
Göroğlu (Tagta)
Garabekevül
Murgap
Tecen
Gumdağ Ş.
Saparmurat
Atayeviç Niyazov
Etrf.
Halaç
Oğuzhan
 
Garaboğaz Ş.
 
Hojambaz
Sakarçege
 
 
 
S.A. Niyazov
Tagtabazar
 
 
 
Köytendağ
Türkmengala
 
 
 
Atamurat
 
 
 
 
Garaşsızlık
 
 
 
 
Galkınış
 
 
 
 
Serdarabat
 

 
II. EKONOMİK YAPI VE TEMEL EKONOMİK GÖSTERGELER
1. Temel Ekonomik Göstergeler

 

 
Türkmenistan, diğer eski Sovyet Cumhuriyetlerine göre SSCB’nin dağılmasından en az etkilenen ülke olmuştur. 1992 ve 1993 yıllarında dünya fiyatlarıyla doğal gaz ihraç edilmesine başlanmasıyla, ülke ekonomisinde ve dış ticaret dengesinde önemli iyileşmeler gözlenmiştir.
Bu olumlu gelişmeyle birlikte, 1993-1994 yıllarında Ukrayna’nın ve diğer BDT ülkelerinin gaz borçlarını ödeyememesi Türkmenistan ekonomisinde bir likidite krizi yaratmış, 1993-1995 yılları arasında milli gelir yüzde 30 azalmış ve ekonomiye yüzde 1700’lere varan bir hiperenflasyon ortamı hakim olmuştur.
1996 yılında dış ticaret ve döviz kuru rejiminde bazı reformlar başlatan Türkmen Hükümeti 1997’den itibaren enflasyonu denetim altına alabilmiştir. Ancak 1997’de hem tarımdan kötü hasat alınması, hem de Mart 1997’den itibaren Rusya üzerinden BDT ülkelerine gaz verilmesinin durdurulması milli gelirin yüzde 17 oranında azalmasına yol açmıştır. Bu durum ayrıca, 1997-1998 yıllarında ülke dış ticaret ve yatırım işlemlerinin finansmanını zorlaştırmış; pamuk rekoltesinde yaşanan istikrarsızlık da bunlara eklenince ülkenin mali imkanları olumsuz etkilenmiştir. Bu dönemde doğalgaz ihracatından döviz elde edilememesi ile başlayan döviz sıkıntısı, konvertasyon sorununa sebep olmuş, resmi kur ve piyasada uygulanan karaborsa kur arasındaki fark giderek büyümeye başlamış ve 1999 yılının ikinci yarısında bu fark yüzde 200’lük oranlarla ifade edilir hale gelmiştir. Hükümetin ihracatı arttırma politikalarına ağırlık vermesi sonucunda ülkede elde edilen hammaddelerin işlenip ihraç edilmesi öncelik kazanmıştır. Özellikle tekstil ve petrokimya sektöründe bu konu ile ilgili önemli adımlar atılmıştır.
Rusya ve Ukrayna’ya yönelik doğalgaz ihracatının yeniden başlaması, dünya petrol ve doğal gaz fiyatlarının yüksek düzeylerde seyretmeye devam etmesi gibi olumlu gelişmeler sonucunda ülkede cari işlemler açığı 1999 ve 2000 yıllarında önemli ölçüde azalmıştır.
Anılan yıllarda petrol ve sanayi üretimlerinde artış kaydedilmiş ve ülke ekonomisinde yaşanan bu olumlu gelişmeler sonucu ülke milli gelirinde büyük ölçüde artış olmuştur. Türkmenistan, dünya doğalgaz fiyatlarındaki artışın ardından özellikle enerji, tarım ve tüketim malları sektörlerinde yapılan büyük yatırımlar sonucunda 1999 yılını , 2000 yılını ise %8’lik büyüme oranları ile tamamlamıştır. 2001 yılında ise bu rakam rekora gitmiş ve ,5 olarak gerçekleşmiştir. 2002 rakamları itibariyle de Türkmenistan % 16 lık büyüme hızı ile dünyada bu hızı yakalayan ülkeler arasında ilk sıralara oturmuştur.
Birleşmiş Milletler Avrupa Ekonomik Komisyonu tarafından hazırlanan 2003 yılı ekonomik kalkınma raporunda da, Türkmenistan'da üretim artışının 2003 yılında yüzde 17'ye çıktığı ve üretim artışı bakımından dünyanın önde gelen ülkesi olduğu belirtilmiştir.
Türkmenistan'ın mevcut petrol ve doğal gaz rezervlerini kendi kendine geliştirmesi, finansman eksikliğinin yanı sıra coğrafyasından dolayı mümkün olamamıştır.
Türkmenistan'ın açık denizlere sahili yoktur. Yakın bir geçmişe kadar, Türkmenistan'ın tek petrol ve doğal gaz ihraç seçeneği kuzeye doğru Özbekistan, Kazakistan ve Rusya üzerindendi. Hazar Denizi'nin hala çözüme kavuşturulamamış hukuki statüsü nedeniyle Türkmenistan, yabancı yatırımcıları ülkenin kıyı-ötesi petrol ve doğal gaz potansiyelini geliştirmeleri amacıyla ülkeye çekme olanağını kısıtlamaktadır.
1998-2003 yılları arasında doğal gaz ihraç hattı konusunda sıkıntılar yaşayan Türkmenistan, son yıllarda yeni güzergahlar için komşu ülkeleri ile yeni anlaşmalar imzalamaya başlamış bulunmaktadır. Gerek İran, gerek Afganistan üzerinden Pakistan ve Hindistan, gerekse halihazırda askıya alınmış olan Trans-Hazar Doğal gaz boru hattı yolu ile Türkiye’ye yeni boru hatlarıyla doğal gaz ihraç yollarını arttırmaya çalışmaktadır. Türkmenistan’ın 2003 yılında petrol ve doğal gaz ihracındaki 8 lik artışı, daha çok uluslararası petrol ve doğal gaz fiyatlarının artışından kaynaklanmaktadır.
YILLIK GÖSTERGELER

 
1996
1997
1998
1999
2000 a
2001a
GSYİH (cari fiyatlarla,
milyar Mnt.)
7.752
11.109
13.995
20.056(a)
22.900(b)
31.000(b)
GSYİH (milyar dolar) ©
2,4
2,7
2,9
3,9a
4,4
6,0
GSYİH (satınalma gücüne göre, milyar dolar)
7,3
6,6
7,0
8,3a
9,9
12,2
GSYİH % reel büyüme
-6,7
-11,3
5,0
16,9
17,6(b)
20,5(b)
Tüketici fiyat enflasyonu %
92,4
83,4
17,2
24,1
7,2
8,2
Cari denge (milyon $)
2
-580
-934
-864(a)
610
-150
Dış Borç(mln $)
751
1.771
2.259
2.015
2.300
2.350
Döviz Kuru (resmi kur : ABD doları)
3.258
4.143
4.890
5.200
5.200(b)
5.200(b)
Döviz Kuru (serb.piys.:$)
3.924
5.256
5.215
17.133
22.500
21.500

(a) EIU tahminleri, (b)Gerçek Değer, serbest döviz kuru (1$:21.500.-Manat) kullanılarak hesaplanmıştır
Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Turkmenistan Country Report, December 2001, June 2002.
 
GYİH’nin Sektörel Dağılımı (Toplam %)

 
1994
1995
1996
1997
1998
1999
Tarım
9,0
6,4
6,4
9,5
11,4
26,0
Sanayi
73,2
52,2
67,2
38,6
39,0
32,0
İnşaat
2,2
5,9
11,3
24,0
25,9
11,0
Ulaştırma ve Haberleşme
2,5
2,4
4,7
7,5
Veri yok
Veri yok
Ticaret ve Hizmetler
2,5
1,8
1,5
2,2
Veri yok
31,0
Stoklar
0,2
0,1
0,1
0,1
veriyok
Veri yok

Kaynak : EIU Turkmenistan Country Profile 2000,
EIU hesaplamaları (a) Türkmenistan Hükümeti istatistikleri EIU Turkmenistan Country Report,September 2000 2001 yılı
verilerine göre, GSYİH’nin sektörel dağılımı; sanayide P,7, tarımda (,8 ve hizmetlerde ,5’dir.
 
  2. Ekonomik Yapı
a) Tarım ve Hayvancılık
 
Topraklarının önemli bir kısmı çöl olan Türkmenistan’ın en önemli su kaynağı Amuderya (Ceyhun) Nehri’dir. Nehir Türkmenistan, Tacikistan ve Özbekistan topraklarından geçer. Ülkenin orta ve batı kesimlerinde tabii su yolu bulunmamaktadır; ancak sonradan yapılan Karakum Kanalı, Amuderya nehrinin sularını Mari bölgesine ve Aşkabat ötesine taşımaktadır. Kanal, büyük bir kesimi çöl olan ülke için hayati önem taşımaktadır. Sulamanın neredeyse ’ı bu kanaldan yapılmaktadır.
Uzunluğu 1,200 km olan kanal, Türkmenistan tarımı için büyük önem taşımaktadır. Aşkabat şehrinin içme suyu bu kanaldan temin edilmekte, kanal vasıtasıyla 950 bin hektara yakın arazi sulanmaktadır. Ancak zaman içinde dolan kanalların ıslaha ihtiyacı vardır. Bununla birlikte artan tuzluluk oranı da ayrı bir problemdir. Son yıllarda Amuderya nehrinin gerek Türkmenistan, gerekse Özbekistan tarafından aşırı derecede kullanılması sonucu Aral Gölü kurumaya yüz tutmuştur.
Gölü besleyen bu kaynağın bu şekilde kullanımı sonucu Aral Gölü’nün su seviyesi son 15 yılda 6 metre düşmüştür ve bu durumun devamı halinde, Aral’ın üçte ikisinin kaybolacağı tahmin edilmektedir. Bu yüzden, aralarında Türkmenistan’ın da bulunduğu Amuderya nehrinin suyunu kullanan ülkeler Aral için çözüm arayışı içine girmişlerdir. Bu çözüm arayışı sebebiyle oluşturulan Aral Gölü’nü Kurtarma Uluslararası Fonu (IFAS), Nisan 2003 tarihinde yaptığı son toplantıda “Aral Gölü’nde su seviyesinin her yıl 8-10 m3 azalmakta olduğundan hareketle, Aral Gölü havzasının sosyoekonomik ve ekolojik durumunun düzeltilmesine yönelik, 2003-2010 yıllarını kapsayan dönemde çeşitli projelere yönelik hazırlıkların sürdüğünü” açıklamıştır. IFAS şartı uyarınca, Kazakistan, Özbekistan ve Türkmenistan IFAS projelerinin % 0.3’ünü, Tacikistan ve Kırgızistan ise % 0.1’ini finanse edecektir.
Türkmenistan’ın €’i dünyanın en büyük çöllerinden biri olan Karakum Çölü ile kaplıdır. Geri kalan ’lik bölümün %3’ünü ekilebilir alanlar, c’ünü çayır ve otlaklar, %8’ini ormanlar ve &’sını diğer alanlar oluşturmaktadır. Türkmenistan 2002 yılında Karakum Çölü’nde 4.000 km2 yüzölçüme sahip suni bir göl inşa etmek üzere dev bir projeyi tatbik etmeye karar vermiştir. Amaç, çölün 10.000 hektarının yeşillendirilmesine yardımcı olmak ve Türkmenistan’ın 50 yıllık su ihtiyacını karşılamaktır. Fakat bazı çevreciler gölün uzun vadede olumsuz çevresel etkileri olabileceğini söylemektedirler.
Sovyetler Birliği’nden dağılan Cumhuriyetler, bağısızlıklarından önceki dönemde, merkezi planlamanın öngördüğü şekilde tarımda ürün çeşitliliği yerine belirli ürünlerin yetiştirilmesine ağırlık verilmiştir. Ülke, tarım alanındaki bu sebeplerden dolayı, gıda tüketiminde dışa bağımlılık, sulamaya bağımlı tarımsal üretim, mono kültür tarımsal üretimlerin değerlendirilememesi gibi sorunlar yaşamaktadır. Son yıllarda hükümet, tarım sektöründeki reformlara öncelik tanımıştır. Çiftçilere uzun vadeli krediler sağlanmaktadır. Merkez Bankası 1998 yılında çiftçilere gerekli makine ve teçhizatı satın alabilmeleri için yaklaşık 73 milyon ABD doları tutarında bir kredi açmıştır. Türkmenistan’da üretilen başlıca tarım ürünleri; pamuk, buğday, arpa, mısır, çeltik, susam, kavun, karpuz, üzüm, meyan kökü ve doğal ipektir.
Türkmenistan, Orta Asya’da Özbekistan’dan sonra ikinci önemli pamuk üreticisidir. Dünya sıralamasında ise ilk 10 ülke arasında bulunan bu ülkenin pamuk üretimi, toplam tarım sektörünün % 70’ini oluşturmakta ve ürünün % 20’si işlenmek üzere diğer Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ülkelerine ihraç edilmektedir. Ayrıca pamuk ihracından elde edilen gelir, toplam ihracat gelirinin % 20’sini oluşturmaktadır. Hükümet, “Beyaz Altın” diye tabir edilen pamuk üretimini 2010 yılından itibaren yılda 3 milyon tona çıkartmayı hedeflemektedir. Kaliteli pamuk üreticisi olan Türkmenistan’da hükümet, yabancı yatırımcılara da cazip gelebilecek bir yerli tekstil sanayi geliştirmektedir. Bu alanda Türkmenistan’da en büyük yatırımı bir Türk firması olan Çalık Holding gerçekleştirmiştir. Son dokuz yıl boyunca Türk firmaları Türkmenistan’daki muhtelif pamuk işleme, eğirme ve dokuma fabrikalarına 500 milyon dolardan fazla yatırım yapmışlardır. Türkmenistan modern makine ve teçhizatla donatılmış tekstil komplekslerinde kaliteli pamuk elyafı ve giyim ürünleri üretmektedir. Sovyetler Birliği döneminde bir tekstil fabrikası mevcut olan Türkmenistan’da 1992-2003 yılları arasında 60 kadar tekstil fabrikası kompleksi kurulmuştur.
Ülkedeki 61 tekstil fabrikasının üretimi toplam sanayi üretiminin üçte birini teşkil etmektedir. Üretim miktarları açısından bakıldığında pamuğu, tahıllar ve yem bitkileri izlemektedir. Tahıl ürünleri içinde en büyük pay, buğdaya aittir. Pamuk ve buğdayda devlet tarafından yüksek üretim hedeflerinin planlanması, bu ürünleri işleyen sanayi kollarının daha da gelişebileceğini göstermektedir. Pamuk ve buğdayın yanısıra 2003 yılı itibariyle ülkede şekerpancarı üretimine de ağırlık verilmeye başlanmıştır.
Bu kapsmada, Türkmenistan'da 2004 yılında 6 bin hektarlık tarım alanına şeker pancarı ekilmesi ve bunun neticesinde 50 bin ton ürün elde edilmesi planlanmıştır. Hükümetin tahıl üretiminde uyguladığı “kendi kendine yeterlilik” politikası neticesinde 1993 -1998 yılları arasında tahıl üretimine tahsis edilen toprak yüzölçümü 259 bin hektardan, 650 bin hektara çıkmış ve üretim yüzde 150 artış göstermiştir. Yüksek destekleme fiyatları ve iyi hava koşulları, kendi kendine yeterlilik hedeflerinin tutturulamadığı dört yılı müteakip, 1998 ve 1999 yıllarında büyük tahıl hasatının elde edilmesi sonucunu vermiştir.
1999 tahıl hasadının tohum kalitesini düşüren sarı kurt zararlısından etkilenmiş olması, 2000 yılı hasadının oldukça düşük olması beklentilerine yol açmıştır. Ancak resmi istatistiklere göre 2000 yılının tahıl hasadı 1,7 milyon tonu bularak 1,6 milyon tonluk hedefi aşmıştır. Hükümet uzun vadede yıllık 1,5 milyon ton mertebesinde olan kendi-kendine yeterlilik üretimini gerçekleştirmeyi hedeflemektedir. Tarım alanında yapılan reformlar çerçevesinde 1997 yılında toprakların özelleştirilmesi kararı kapsamında toprak mülkiyeti sisteminde reform yapma hususunda adımlar atılmıştır.
Eski kollektif tarım toprakları, parsellere bölünmüş ve bunların da çoğunluğu müstakil ailelere veya küçük gruplara kiraya verilmiştir. Bazı kaynaklara göre, Türkmenistan’da yapılan bu çalışmalar neticesinde ülke topraklarının ’sının müşterek kullanımda olduğu tespit edilmiştir. Tahıl üretimi; düşük toprak kalitesi, verimsiz sulama sistemleri, modern makine, araç ve gereç kullanılmaması, elverişsiz iklim ve geniş toprakların tuzlanması sonucunu doğuran yoğun üretimden yıllardır olumsuz etkilenmiştir. Türkmenistan tarım ve tarıma dayalı sanayii ürünlerinde ithalatçı bir ülkedir.
Halen dış alımların büyük bir bölümü, başta Rusya Federasyonu olmak üzere BDT ülkelerinden yapılmaktadır. Ancak BDT dışı ülkelerden yapılan dış alımların giderek artmakta olduğu görülmektedir. Türkiye bu ülkeye turunçgiller, tüketim alışkanlığı yaratılabilirse baklagiller, unlu mamuller, kuru meyveler, meyve-sebze konserveleri, margarin, sigara gibi çok çeşitli ürünleri satma potansiyeline ve deneyimine sahiptir.
 
YILLAR İTİBARIYLA TEMEL TARIM ÜRÜNLERİ ÜRETİM MİKTARLARI (BİN TON)

 
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
PAMUK
1294,5
435,5
635,2
704,9
1303,9
1031,0
1137
BUĞDAY
878,7
453,1
706,9
1229,4
1510,3
1705,3
2010,1
MEYVE
36,2
23,9
34,4
42,5
61,3
7
5
SEBZE
376,4
310
241,2
294,6
299,5
346,5
414,3
ET
110,5
111,2
110,5
129,3
288,0
323,9
-
SÜT
727,3
754,8
755,4
765,6
875,8
989,4
1250
YÜN
19
18
17,9
18,9
19,8
24,3
28
YUMURTA
270
273,1
277,1
277,2
312,6
375,6
434,2

Kaynak: Türkmenistan Milli İstatistik ve Raporlama Enstitüsü
 
Türkmenistan İstatistik ve Milli Tahmin Enstitüsü verilerine göre, ülkede 2003 yılında et üretimi % 5 artarak 396,7 bin tona, süt üretimi % 9 artarak 1.529 bin tona, yumurta üretimi % 24 artarak 625 mln. adede, yün üretimi % 6 artarak 34,1 bin tona, Bal üretimi % 6 artarak 789,8 tona, ipek koza üretimi % 3 artarak 3.105,3 tona ve astragan kürkü üretimi ise % 11 artarak 93,9 bin adede ulaşmıştır.
 
Türkmenistan’da hayvancılık ekonomide önemli bir yer tutmaya başlamıştır. Endüstri ile uyum içerisinde gelişen hayvancılık, özellikle son yıllarda değerini daha da arttırmıştır. Türkmenistan’da hayvan yetiştiriciliğinin gelişmesini destekleyici, gelişmiş bir sanayinin mevcut olmaması ve karma yem açığının büyük boyutlara ulaşması, hayvancılık sektörünü olumsuz yönde etkilemekte, bu alanda kapsamlı yatırımlara ihtiyaç duyulmaktadır.
Ülkede hayvancılık yapılan alanların dağılışında en çok fiziki coğrafya faktörleri etkili olmuştur. Türkmenistan’da kıraç saha ve steplerin geniş alanlar kaplaması küçükbaş hayvancılığın gelişmesine zemin hazırlamaktadır. Türkmenistan’da hayvancılık açısından bakıldığında, koyun ve sığır yetiştiriciliğinin özel bir önemi bulunduğu gözlenmektedir. Ancak genellikle kültür ırklarından oldukları halde sığırların bakım ve beslenme noksanlıkları yüzünden hem devlet çiftliklerinde, hem de halk elinde düşük verimli oldukları görülmektedir. Ülkedeki koyunların çoğu karakul koyunu türündendir. Bunların derileri aynı zamanda astragan kürkü olarak kullanıldığı için çok kıymetlidir. Bu nedenle, astragan kürkü ülkenin önemli ihraç ürünlerinden birisini oluşturmaktadır.
Türkmenistan’da devlete ait küçük baş hayvanlar, yavrularının % 50’si karşılığında çobanlara kiraya verilmekte ve bu suretle hayvancılıkta özel sektörün oluşması teşvik edilmektedir. Bu çerçevede, 1 yıl sonra bir sürüde koyun sayısı artmış olmakta ve hayvanların bakım hizmeti karşılığı, şahısın kendine ait bir küçük sürüsü oluşmaktadır. 1 Ocak 2003 tarihi itibariyle, ülke genelinde devlete ait 101.3 bin adet büyük baş hayvan, 2.256,9 bin küçük baş hayvan, 29.6 bin adet deve, 5.8 bin adet at kiraya verilmiş bulunmaktadır.
Türkmenistan İstatistik ve Milli Tahmin Enstitüsü verilerine göre 2003 yılında ülke genelinde büyük baş hayvan sayısı % 4 artarak 1970 bine, küçük baş hayvan sayısı % 4 artarak 14 milyona ulaşmıştır. 2003 yılında Türkmenistan’da bulaşıcı hastalıkların yayılmasını önlemek ve hayvan sayısını arttırmak amacıyla, büyük ve küçükbaş hayvanların yanı sıra, deve ve domuzların ülkeye giriş-çıkış ve transit geçişleri yasaklanmıştır. 
 
YILLAR İTİBARIYLA BELLİ BAŞLI HAYVAN SAYISI (BİN BAŞ)

 
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
Büyükbaş (Sığır)
1.181
1.199
1.155
1.128
1.438
1.539
Veri yok
Küçükbaş (Davar)
6.503
6.754
6.138
5.957
6.385
9.477
Veri yok
Kümes Hayvanı
4.240
4.240
4.329
4.237
4.235
4.222
4.770
Deve
111
108
105
107
106
114
128
Domuz
128
82
38
32
18
Veri yok
Veri yok
Koyun
6.100
6.150
5.400
5.500
5.650
Veri yok
Veri yok
Keçi
403
424
375
370
375
Veri yok
Veri yok
At
25
26
27
25
25
26
28

Kaynak : Türkmenistan Milli İstatistik ve Raporlama Enstitüsü
The Economist Intelligence Unit, Country Profile, 2000
 
b) Enerji
Türkmenistan gerek enerji kaynakları, gerek elektrik üretimi açısından zengin bir ülkedir. Ülke ekonomisinin temel taşını zengin doğal gaz ve petrol yataklarının yanı sıra pamuk oluşturmaktadır. Başta Rusya Federasyonu olmak üzere, SSCB’de bulunan doğalgaz rezervleri, toplam dünya doğalgaz rezervlerinin yaklaşık % 40’ını oluşturmaktadır. Bu ülkelerdeki toplam doğalgaz rezervlerinin yaklaşık % 85’i de Rusya Federasyonu’nda bulunmaktadır.
Orta Asya Cumhuriyetleri arasında en büyük doğalgaz rezervlerine ve yıllık üretim kapasitesine sahipolan ülke Türkmenistan’dır. Türkmenistan’daki doğalgaz rezervleri, bölgedeki toplam rezervlerin % 5’ini oluşturmakta olup, tespit edilen toplam doğalgaz rezervleri yaklaşık 2,86- 4,4 trilyon m3 civarındadır. Ancak bağımsızlıktan sonra üretim, ihracat imkânlarının da daralmasıyla yarı yarıya azalmıştır. Üretilen doğalgazın % 84’ü ihraç edilmektedir. Ülkede en geniş doğalgaz yatakları Amu-Derya havzasındadır. Ülkenin toplam rezervinin neredeyse yarısı dev Devletabad-Dönmez yatağındadır. Amu-Derya'ya ilaveten, Türkmenistan'ın Murgap havzasında, özellikle de 27 trilyon metreküp gaz ihtiva ettiği tahmin edilen dev Yaşlar yatağında geniş doğalgaz rezervleri de vardır.
 
Mayıs 2001'de, ülkenin toplam doğalgaz üretiminin yüzde 85'inden fazlasını gerçekleştiren Türkmengaz ülkenin kuzey-doğusunda Darganata'da bulunan yeni yataklarda arama faaliyetlerine başlamıştır. Zongüz Karakurum'daki Gagarinskoye yatağından ticari maksatlı istihraç yakında başlayacak olup, doğu Türkmenistan'da Samantepe yatağındaki çalışmaların tekrar başlaması planlanmaktadır.
Ayrıca, Türkmengaz da Karakurum ve Kızılkurum çöllerinde arama çalışmalarına hız vermiş bulunmaktadır. Doğalgazın ihracatı için Rusya üzerinden geçen boru hattı kullanılmaktadır. Ayrıca, Ekim 1996 yılında inşaatına başlanan ve toplam uzunluğu 140 km olan ve İran ile bağlantı sağlayan sınırlı kapasitedeki bir boru hattı da mevcuttur. Aralık 1997’de işletmeye açılan bu hattın yıllık taşıma kapasitesi yaklaşık 10 milyar m3’tür. Başlangıçta yılda 1,5-2 milyar m3 olarak verilen gaz miktarı, 2002 yılında 5 milyar m3’e çıkarılmıştır. 2003 yılı için 7 milyar m3 olarak verilmesi planlanan gazın imzalanan bir anlaşma ile yılda 13 milyar m3’e çıkarılması kabul edilmiştir. Türkmenistan’ın petrol ve gaz üretimindeki ana sorunu, ürettiği bu ürünleri dış pazarlara nasıl ihraç edeceğidir; çünkü karalarla çevrili bir ülke olmasından dolayı petrol ve gazı deniz yolu ile dış pazarlara satamamaktadır. “Türkmenistan-Türkiye-Avrupa Boru Hattı Projesi (Trans- Caspian Project, TCP)”nin Hazar’ın altı-Gürcistan ve Azerbaycan-Türkiye-Batı Avrupa Pazarı güzergâhında ilerlemesi sayesinde Türkmenistan’ın bu sorunları aşacağı düşünülmüş olsa da çeşitli sorunlar sebebiyle, bu proje askıya alınmıştır. Esasen, Türkmenistan-Türkiye-Avrupa Doğal Gaz Boru Hattı Projesi’nin hayata geçirilmesi yönünde, 29 Ekim 1998 tarihinde Ankara’da imzalanan Anlaşma kapsamında, Türkiye’ye 16 milyar m³/yıl, Avrupa’ya 14 milyar m³/yıl olmak üzere toplam 30 milyar m³/yıl Türkmen gazının 30 yıl süre ile taşınması öngörülmekteydi.
Türkiye ile Türkmenistan arasında anılan anlaşmayı müteakip, 12 Mart 1999 tarihinde “Doğal Gaz Alım/Satım Anlaşması”na ilişkin prensip anlaşması imzalanmış, 21 Mayıs 1999 tarihinde de söz konusu alım/satıma ilişkin 30 yıl süreli anlaşma imzalanmıştı. Anlaşmaya göre gaz teslimi Gürcistan-Türkiye sınırı olacaktı. 18 Kasım 1999 tarihinde de “Hazar Geçişli Boru Hattı’nın Gerçekleştirilmesine İlişkin Prensiplere Yönelik Hükümetlerarası Deklarasyon” imzalanmıştır. Türkmenistan, 19 Şubat 1999 tarihinde, yaklaşık 3 milyar ABD dolarlık maliyeti olan Trans-Hazar doğalgaz boru hattı projesinin müteahhitliğini, General Electric Capital ve Bechtel 'in ortak firmaları olan PSG (Pipeline Solution Group) ortaklığına vermiştir.
PSG, daha sonra Royal Dutch Shell'i de projeye dahil etmiş ve tarafların yüzde 50-50 oranında ortaklık payına sahip olduğu yeni bir konsorsiyum oluşturulmuştur. Ancak, Türkmenistan tarafından, PSG’nin konsorsiyum lideri olarak belirlendiği ve geçerlilik süresi 19 Şubat 2000 tarihinde sona eren Görevlendirme Belgesi’nin (Mandate Letter) yenilenmemesi, projenin bekleme dönemine girmesine yol açmıştır. Bunun üzer,ne General Electric ve Bechtel şirketleri konsorsiyumdan çekildiklerini açıklamışlardır. Shell (İngiliz-Hollanda Ortk. Şirketi) ise yaklaşık 1 yıl sonra (2003 yılında) konsorsiyumdan çekildiğini ilan etmiştir.
Türkmenistan’ın doğalgaz ve petrolünü dış pazarlara satma konusunda son zamanlarda yaptığı en büyük anlaşmalardan bir diğeri, 30 Mayıs 2002 tarihinde İslamabad Zirvesi'nde imzaladığı Türkmenistan-Afganistan-Pakistan doğalgaz ve petrol boru hattı projeleri ile ilgili anlaşmadır. Bu hattın ileride Hindistan’a kadar uzanması hedeflenmektedir. Türkmenistan-Afganistan-Pakistan doğalgaz boru hattı projesinin hayata geçmesi ile, Afganistan her yıl, Türkmen doğalgazının topraklarından nakli nedeniyle, 300 milyon dolar tutarında transit ücreti alabilecektir. Ayrıca, Trans-Afgan Boru Hattı denilen 3.2 milyar dolarlık hattın, Afganistan’ın uzun yıllardan sonra alabileceği en büyük ilk yatırım projelerinden biri olup 12 bin kişiye istihdam yaratacağı beklenmektedir.
Türkmenistan'ın sahip olduğu doğalgaz rezervlerinin, Türkmenistan-Afganistan-Pakistan doğalgaz boru hattından, 150 yıl boyunca yılda 50 milyar metreküp doğalgaz ihraç edebilecek kapasitede olduğu belirtilmektedir. Türkmenistan-Afganistan-Pakistan doğalgaz boru hattı projesinin uluslararası bir proje olması nedeniyle, Birleşmiş Milletler’in, projenin siyasi sponsoru olabileceği de çeşitli kaynaklarca belirtilmektedir. Ön anlaşması Türkmenistan Devlet Başkanı, Afganistan geçici Hükümet Başkanı ve Pakistan Başbakanı tarafından 7 Aralık 2002 tarihinde imzalanan bu proje ile, Türkmenistan’ın yıllık 15 milyardan 30 milyar metre küpe kadar yakıt ihraç edebileceği belirtilmektedir. Uzunluğunun 1.460 km olacağı belirtilen boru hattının, Türkmenistan’ın Güney-Doğusunda bulunan Devletabat bölgesinden başlayıp, Afganistan’ın Kandahar vilayeti üzerinden Pakistan’ın Multan şehrine ulaşacağı ve oradan da Hindistan tarafına 650 km daha uzatılma ihtimalinin söz konusu olduğu belirtilmektedir.
Trans-Hazar Doğalgaz Boru Hattı Projesi askıya alındıktan sonra ve “Trans Afganistan Doğalgaz Boru Hattı Projesi” görüşmeleri devam ederken, bu defa, Rusya ile Türkmenistan arasında 2003 yılı Nisan ayında, Türkmen doğalgazının satışına ilişkin 25 yıllık bir anlaşma imzalanmıştır. Türkmenistan ile Rusya arasında imzalanan bu anlaşmayla, Rusya, Türkmenistan’dan 2004 yılında 6 milyar m3, 2006 yılına kadar yılda 10 milyar m3, 2009 yılına kadar da yılda 80 milyar m3, daha sonra da yılda 70-80 milyar m3 doğal gaz alabilecektir. Türkmen doğal gazı ücretinin 2006 yılına kadar 44 dolar olarak kalacağı ve daha sonra ise, doğal gaz ücretinin dünya doğal gaz fiyatı baz alınarak hesaplanacağı belirtilmiştir.
Türkmen doğal gazının mal ve hizmet ile ödenen kısmına karşılık Rus Şirketleri, Türkmenistan’da sanayi ve kamu binaları inşaat projelerine katılma hakkı elde edeceklerdir. Bunun yanısıra komünikasyon tesisleri inşa etme ve yakıt enerji yataklarını işletmeye açma projelerine katılma fırsatı da elde edeceklerdir. Türkmenistan’dan Rusya’ya gaz transferi için yeni boru hattı tesis edilmesi yolunda da çeşitli görüşmeler yapılmıştır. Yeni tesis edilecek doğal gaz boru hattının uzunluğunun 1.745 km, çapının 1.420 mm, kapasitesinin ise 30 milyar m3 olması planlanmaktadır. Doğal gaz boru hattının, Türkmenistan’ın Hazar sahillerinde bulunan Bektaş kompressör istasyonundan, Kazakistan topraklarına oradan da, Rusya’nın Aleksandr Gay Kompressör istasyonunaulaşacağı belirtilmektedir. Hattın, 1.140 km’lik kısmının Kazakistan topraklarından, 605 km’lik kısmının ise Türkmenistan topraklarından geçmesi planlanmaktadır. Türkmenistan doğal gazının satışının, Türkmenistan Kazakistan sınırında gerçekleştireceği ifade edilmektedir.
Türkmenistan tarafından Türkmen Petrol Gaz Şirketi, Türkmen Petrol Şirketi ve Türkmen Gaz Şirketi, Rusya Federasyonu tarafından, Gazprom A. Şirketi, mevcut anlaşmayı uygulamakta yetkili kılınmıştır. 18 Ağustos tarihinde Gazprom şirketi ile yapılan bir anlaşma ile de Türkmen gazının Rusya ve Merkezi Asya’ya bağlantısını sağlayan gaz boru hattı sisteminin yeniden inşa edilmesi ve genişletilmesi hususunda bir anlaşma imzalanmıştır. Türkmen doğal gazı ile Avrupa’nın doğal gaz ihtiyacının dörtte birinin karşılanacağı belirtilmektedir. Türkmenistan'ın kanıtlanmış petrol rezervleri 546 milyon varili bulurken, (özellikle ülkenin batı bölgesindeki ve Hazar Denizi'nde henüz işletilmeyen kıyı-ötesi petrol yataklarındaki) olası rezervleri de 1,7 milyar varile kadar tahmin edilmektedir. Bugün yıllık üretim ortalama 5 milyon ton düzeyindedir. Ham petrol, yıllık kapasitesi 5.5 milyon ton olan Türkmenbaşı rafinerisinde işlem görmektedir.
1999 yılı ham petrol üretimi 7,4 milyon tona ulaşmıştır. Türkmenistan'ın bağımsızlığından sonra 1995 yılında 88.000 varil/gün seviyesine kadar gerileyen petrol üretimi 2000 yılında tekrar 148,000 varil/gün seviyesine bulmakla 1995 seviyesinin nerede ise iki katına çıkmıştır. Bir KİT olan ve 2000 yılında ülke toplamının yüzde 90,5'ini üreten petrol şirketi Türkmenneft Türkmenistan'da çıkarılan petrolün çoğunluğu üzerinde söz sahibidir. Devlet doğal gaz şirketi olan Türkmengaz da petrolün bir diğer yüzde 3'ünü çıkarırken, geri kalan yüzde 6,5'i Türkmenistan'da üretim-paylaşım anlaşmaları çerçevesinde faaliyet göstermekte olan yabancı şirketler çıkarmaktadırlar.
Türkmenistan petrol üretimini 200,000 varil/gün seviyesine çıkartma planlarını açıklamış bulunmaktadır. Bu artışın kaynağı ülkenin batısında henüz geliştirilme safhasında olan yeni kuyulardır. 2001 yılının ilk dört aylık döneminde ülkenin gaz kondanseleri de dahil olmak üzere petrol üretimi bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 10 artmakla 150,000 varil/gün seviyesine çıkmıştır. Türkmenneft bu miktarın yaklaşık 139,000 varil/gününü üretmiştir. Devlet Başkanı Türkmenbaşı’nın 10 yıllık programı uyarınca, ülke ham petrol üretimini 2010 yılında 1 milyon varil/gün seviyesine çıkartmayı amaçlamaktadır. İstatistiklere bakıldığında ülke doğal gaz üretiminin yıllara nazaran azaldığını görmekteyiz. Ülke petrol üretimi ise petrol dağıtımının daha kolay ve tüketiminin daha yoğun olması nedeniyle küçük değişmeler göstermektedir.
 
• Enerji Üretimi ve İhracatı

 
1995
1996
1997
1998
1999
2000
Gaz (milyar m3):üretim
32,26
35,18
17,32
13,26
22,90
47,0
Eski SSCB’ye
ihracat
22,56
24,33
6,52
0,0
8,7
28,5
İran’a İhracat
0,0
0,0
0,0
1,8
1,8
2,7
Yerel Tüketim
9,70
10,85
10,80
11,48(a)
12,4(a)
15,8(a)
Petrol Üretimi
Milyon ton
4,4
4,1
5,4
6,6
7,4
7,4
Varil/gün (b)
88,233
83,273
108,434
132,530
148,594
148,594
Elektrik (m kws) üretim
10,500
9,905
10,076
9,200
7,840(c)
9,800
İhracat
1,003
1,488
1,467
1,248
Veri yok
800

(a) EIU tahminleri, (b) EIU hesaplamaları, (c) Ocak-Ekim
Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Turkmenistan Country Profile,2001.
Türkmenistan elektrik enerjisi üretiminde kendi kendine yeterli olup, elektrik enerjisi ihraç etmektedir. Elektrik dağıtım sistemi Özbekistan, Güney Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan’dakilerle birbirine bağlantılıdır. Ülkedeki elektrik üretimi, 4 santralden (Mary Gres, Türkmenbaşı, Nebitdağ ve Büzmein) elde edilmektedir. İki termik, iki hidroelektrik santral bulunmaktadır. Etrek, Daşoğuz, Mari ve Lebap’ta dört yeni termal enerji santrali inşa etme planları da vardır. Elektriğin hemen hemen tamamı termik santraller tarafından üretilmektedir.
Türkmenistan mevcut hidroelektrik üretimi potansiyelini kullanacağı takdirde, Kırgızistan ve Tacikistan’a olan su bağımlılığını dikkate almak durumundadır. Üretimin % 40’ı diğer BDT ülkelerine, İran, Afganistan ve Türkiye’ye ihraç edilmektedir. Son zamanlarda Türkmenistan, ihraç ettiği elektriğin ücretinin zamanında ödenmemesi nedeniyle BDT'ye üye ülkelere elektrik ihracatını durdurmuş olup, İran, Afganistan (102 km elektrik hattı mevcut) ve Türkiye'ye elektrik ihraç etmeye başlamıştır. Mayıs 1998’de Türkmenistan 220 ve 400 kw’lik iki yeni güç yayınımı hattı yapacağını açıklamıştır. Belek’ten başlayıp Kum Dağ, Madau ve Kızıl-Etrek üzerinden İran sınırına uzanan nakil hattının Türkiye’ye elektrik ihraç edecek şekilde uzatılması işi 1999 yılında tamamlanmıştır. Bu hattan İran’a yılda 3,5 milyar kw saate kadar elektrik enerjisi verilecektir.
Türkmenistan ayrıca, İran ile Temmuz 1999’da bir anlaşma yaparak, Türkmenistan elektriğini İran elektrik şebekesi üzerinden Türkiye’ye verme konusunda anlaşmışlardır. Ayrıca, Türkmenistan ile Pakistan Şubat 1999’da bir anlaşma yaparak, Afganistan üzerinden Türkmen elektriğini Pakistan’a verecek olan bir güç yayınımı hattının yapılmasını planlamışlardır.
c) Yeraltı Kaynakları - Madencilik
Sanayi sektörü büyük ölçüde enerji hammaddeleri, diğer doğal kaynaklar ve pamuğa dayalıdır. Ülkede sayıları hızlı bir şekilde artan tekstil fabrikalarının üretimi, toplam sanayi üretiminin üçte birini oluşturmaktadır. Son yıllarda; kimyasal gübre, sülfirik asit, amonyak, deterjan ve diğer kimya tesisleriyle birlikte petrol işleme ve elektrik üretimine yönelik büyük kapasiteli yatırımların sayısında artış kaydedilmiştir. Çarçöv’de süperfosfat fabrikası, Karaboğaz Göl bölgesinde mirabilite, Guardak’ta sülfür, Çeleken yarımadasında iyot ve bromin fabrikaları vardır. Petrol ve doğalgaz üretimi sanayi için büyük bir potansiyeldir. Ancak, ülkede sanayi, eski rejimin niteliğinden dolayı, tüketici ihtiyaçlarından çok ağır sanayiye önem verilerek yönlendirilmiş ve kuruluş aşamasında lokal talep yerine merkezi planlama esas alınmıştır. Bu nedenle ülkede birbirini bütünleyen bir mekanizma yeni yeni oluşmaktadır.
Bitki örtüsü bakımından fakir olan Türkmenistan, madenler yönüyle oldukça zengindir. Madencilik ve enerji sektörü, sahip olduğu zengin mineral kaynaklar nedeni ile sınai üretimde önemli bir yer tutmaktadır. Ülkenin işletilebilen başlıca doğal kaynakları; doğalgaz, sodyum sülfat, krom (Karaboğaz Lagunu), sülfür, kurşun, galyum (Gaurdak Bölgesi), bentonit (Oglanlı Bölgesi), brom, iyot (Çeleken, Nebitdağ) ve petroldür. Ayrıca, önemli miktarda sodyum ve potasyum çıkartılarak, kimya sanayiinde kullanılmaktadır. Tuz üretimi madencilik faaliyetleri arasında önemli bir yer tutmakta ve üretimin büyük kısmı kimya sanayiinde kullanılmaktadır. Ülkede son yıllarda altın ve platin rezervlerine de rastlanmıştır.
Türkmenistan, SSCB’nin en büyük sodyum sülfat üreticisi olmasına rağmen, zamanla bu rezervler tükenmiş ve sodyum sülfat tesislerinin faaliyetleri durdurulmuştur. Türkiye ile Türkmenistan arasında imzalanan “Ekonomik ve Ticari İşbirliği Anlaşması” uyarınca petrol, maden ve enerji kaynaklarının aranması, çıkarılması ve işletilmesi konularında mutabakata varılmıştır.
 
d) Ulaştırma ve Haberleşme
SSCB’nin dağılmasından sonra ulaşım ve haberleşmenin ne kadar önemli bir ihtiyaç olduğu ortaya çıkmıştır. Özellikle kara ve denizyolu bağlantısının önemi anlaşılmıştır. Karayolu için İran ve Gürcistan üzerinden geçen hatlar, denizyolu için ise Karadeniz limanları ve Rusya’daki nehir yollarıyla Hazar bağlantısının işlerlik kazanmasına yönelik çalışmalar yapılmıştır. Türkmenistan’da Akdeniz ve Baltık Denizi limanları arasındaki nehir – deniz bağlantıları için açılmış Hazar Denizi Türkmenbaşı (Krasnovodsk) Limanı Orta Asya’da bulunan en önemli limanlardan biridir. Bakü ve Türkmenbaşı arasında düzenli feribot seferleri bulunmaktadır.
Türkmenistan’da yollar modern olmamakla birlikte, çoğunluğunu Türk firmalarının gerçekleştirdiği rehabilitasyon çalışmaları sonucu 1996 yılında Türkmenistan karayollarının % 81'i onarılmıştır. 1996 yılında ülkeyi İran'a bağlayan demiryolu hizmete girmiştir. 1999 yılında ise, Türkmenabat-Atamurat arasında 203 kilometrelik, 4 milyon ton yük kapasiteli ve 650.000 kişilik bir demiryolu hattı hizmete girmiştir. Yapımı 6 ay süren ve Aşkabat-Mezar-ı Şerif arasındaki iki hatlı demiryolu ve saatte 320km sürat yapabilen tren 27 Ekim 2002 de ilk seferine başlamıştır. “Kuzey İttifakı” adı verilen standart haliyle 760, büyük haliyle 1420 yolcu kapasiteli olup, Türk ve Türkmen şirketlerinden oluşan Oğuz Ata isimli konsorsiyum tarafından yapılmıştır. Ülkede karayolları açısından önemli bir veri olan motorlu araç sayısına ilişkin güvenilir bir bilgiye ulaşılamamakla birlikte, her 100 kişi başına 4-5 motorlu araç düştüğü tahmin edilmektedir.
Türkiye ile Türkmenistan arasında hava ulaştırması, 2 Mayıs 1992 tarihinde imzalanan “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Türkmenistan Hükümeti Arasında Hava Taşımacılığı Anlaşması” çerçevesinde Türk Hava Yolları ile Türkmenistan Havayolları’nın karşılıklı olarak düzenledikleri tarifeli seferlerle sorunsuz olarak sürdürülmektedir. Türkiye ve Türkmenistan arasında deniz ulaştırması, Karadeniz ile Hazar Denizi arasındaki Don-Volga nehirleri üzerinden sağlanmaktadır. Ancak bu bağlantının kullanılması Rusya Federasyonu’nun iznine tabidir.
Türkmenistan bayraklı nehir tipi gemiler Don-Volga kanalından deniz taşımacılığı yapabilmektedir. Türkiye ile Türkmenistan arasında demiryolu seferleri Mary, Sarakhs, Mashad, Tahran, Tebriz, Van hattıyla 1996 yılından beri yapılabilmektedir. Halen Türkmenistan, demiryolu taşımacılığını yoğunlukla İran’ın Bender Abbas Limanı ve Rusya Federasyonu’nun Novorossisk Limanı üzerinden gerçekleştirmektedir.
Üzerinde çalışılmakta olan Kars-Tiflis demiryolu bağlantısı gerçekleştirildiği takdirde, İran üzerinden geçen hattan 375 km. daha kısa olan Kars, Tiflis, Bakü, Hazar Denizi geçişiyle Türkmenbaşı Limanı bağlantısı daha elverişli bir demiryolu hattı olarak ortaya çıkabilecektir. Türkiye ile Türkmenistan arasında karayolu taşımacılığı, 2 Mayıs 1992 tarihinde imzalanan “Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Türkmenistan Hükümeti Arasında Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Anlaşması” çerçevesinde İran üzerinden ve Hazar Denizi feribot geçişiyle Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden yapılmaktadır.
Ülkede telekomünikasyon sisteminin geliştirilmesine başlanmıştır. Hükümet'in 2000-2010 yılları arasında uygulayacağı ekonomik politikaların bir parçası olarak, bu sektör için iddialı kalkınma planları yapılmaktadır. Bağımsızlığının hemen akabinde haberleşme imkanının sağlanması amacıyla, PTT Aşkabat’ta 2500 hat kapasiteli sayısal telefon santrali kurmuştur. Böylece Türkmenistan’ın Türkiye’ye ve Türkiye üzerinden diğer ülkelere telefon bağlantısı kurulmuştur. Ayrıca Türkmenistan’a 200 hat kapasiteli teleks santralı da kurulmuştur. Halen Türkmenistan ile telefon haberleşmesi TÜRKSAT 1-B Uydusu ve Trans Asya-Avrupa Fiber Optik Kablo sistemi üzerinden sağlanmaktadır.
Sektöre yönelik çalışmalar doğrultusunda, 618 km uzunluğa sahip Aşkabat –Türkmenbaşı fiber optik hattını döşeme çalışmaları başlatılmıştır. Sözkonusu çalışma Balkan Vilayeti’nde halen devam etmektedir. Diğer yandan, Ruhabat ilçesinde 4 bin telefon aboneli santral işletmeye açılmış ve yıl sonuna kadar telefon abone sayısının 9 bine ulaşması için çalışmalar yapılmaktadır.
Aşkabat–Türkmenbaşı fiber optik hat inşaat çalışmaları esnasında kullanılmak üzere Türkiye, Batı Avrupa ve ABD’den teknik cihazlar temin edilmiştir. 20 ülke üzerinden geçmekte olan uluslararası TRASECA haberleşme fiber optik hattın, Türkmenistan topraklarından geçen kısmını için Aşkabat-Türkmenabat fiber optik hattı tesis edilmiştir.
Aşkabat –Türkmenbaşı fiber optik hattın hizmete açılması ile Aşkabat şehri ve yakın çevresindeki yerleşim birimlerinde işletilen santraller, dijital teknolojiler ile donatılmış olacaktır. Bu hat ayırca Türkmenistan’da 2020 yılına kadar telefon abone sayısını 2 milyon 250 bine çıkaracak ve her aile başına bir telefon noktasının olmasını sağlayacaktır.
Uluslararası telefon haberleşme hatları aynı anda 1.550 kişiye hizmet verme imkanı verecektir. Mayıs 2000 sonunda Hükümet'in özel Internet hizmeti sunucularının lisanslarını feshetmesi kamu kurumu olan Turkmentelecom'a bir tekel statüsü kazandırmıştır. Ülkede internet erişimi olan kişi sayısı oldukça azdır.
 
e) İnşaat
İnşaat yatırımları, genellikle büyük endüstriye, projelere, yetersiz alt yapı tamamlanması ve modernizasyona ilişkindir. İnşaat sektörünün ekonomideki payı milli gelirin dörtte birini oluşturur. Ocak 2003’ten Eylül 2003 tarihine kadar Türkmenistan‘daki Bakanlıklar 179 yapının inşaatı için yabancı şirketler ile 4 Milyar ABD Doları tutarında anlaşma yapmışlardır. Ülkede yapımı süren inşaatların pekçoğu prestij projeleridir. İnşaat ve montaj işleri, donanım için techizatların satın alınması ve montajı işleri 30 ülkeden 69 yabancı şirket tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu dönemde 31 yapının inşaatı tamamlanmıştır.
Ülkedeki inşaat sektörüne bakıldığında yabancı yatırımcılar arasında Türk firmalarının birinci sırada yer aldığı görülmektedir. Ocak –Eylül 2003 döneminde, anlaşmaların büyük kısmı Türk şirketleri ile imzalanmış olup, toplam tutarı 1.459 mln. ABD Doları’dır. 107 yapının inşaası devam etmektedir. (Bu oran anlaşmaların toplam tutarının % 36,7’sini teşkil etmektedir).
 
f) Finans Sektörü
Finans sektörü büyük ölçüde hükümetin kontrolü altındadır. Banka kredilerinin çoğu hükümet emri ile kamu sektörüne verildiğinden özel sektöre yapılan mali aracılık hizmeti sınırlı kalmaktadır. KOBİ'lere kredi açacak bankalar geliştirme yolunda bazı ilerlemeler EBRD'nin desteği ile kaydedilmiştir. Sermaye piyasaları ise hala tesis edilmeyi beklemektedirler.
 
• Bankacılık
Bankacılık sektörü küçük kalmaktadır ve krediye erişim sınırlıdır. Sektör hala eski Sovyet sisteminin karakteristiklerini taşımakta ve yukarıdan kontrol edilmeye devam etmektedir. Kredilerin yüzde 95'inden fazlası hala kamu sektörüne giderken, özel sektöre açık mali aracılık asgari düzeydedir. Verilen kredilerin çoğu hükümetin emrindeki kamu bankaları tarafından temin edilmekte ve petrol, doğal gaz ve tarım gibi tercih edilen sektörlere gitmektedir.
Küçük özel bankalar da dahil olmak üzere ticari bankacılığın gelişimi ülkenin makroekonomik çevresi, özel sektörün gelişmemesi ve hepsinden önemlisi hükümetin ekonomide fazlası ile mevcudiyeti tarafından sınırlandırılmıştır. Türkmenistan’da bankacılık faaliyetleri; Merkez Bankası Kanunu, Bankalar ve Bankacılık İşlemleri Kanunu, Döviz Rejimi Kanunu ve Milli Para Birimi Kanunu ile düzenlenmektedir.
Merkez Bankası dahil 14 bankadan beşi tamamen, üçü de kısmen devlete aittir. Ayrıca iki yabancı banka ve tüm bankalara oranla nispeten küçük dört adet özel banka bulunmaktadır. Banka kurma ve dış operasyonlar için lisans veren merci Merkez Bankası’dır. Ayrıca, bankaların mevzuat kapsamında hareket etmelerini denetleyen ve döviz kurunu belirleyen de Merkez Bankası’dır.
Merkez Bankası öncelikli sektörlerde kullanılacak krediler için faizoranları belirleme yetkisine de sahiptir. Devlet, Dış Ekonomik İlişkiler Bankası olan Vnesheconombank, yabancı yatırımcılara, işadamlarına ve yerli ihracatçılarına hizmet veren bankadır. İhracat-ithalat ve yatırım işlemlerinin tamamına yakını bu banka üzerinden yapılmaktadır. 1997 yılı itibariyle Vnesheconombank’ın ödenmiş sermayesi 843.7 milyon dolardır. İkinci büyük devlet bankası olan ve ülkedeki toplam mevduatın % 95’ine sahip olan Sberbank, hükümetin ödeme amirliği olarak hizmet vermektedir. Ülkede T.C. Ziraat Bankası’nın Daykhanbank’la kurduğu Türkmen-Türk Ticaret Bankası ve Halk Bankası iştiraki ile kurulan Uluslararası Yeniden Yapılanma, Kalkınma ve Girişimciliği Destekleme Bankası (Garagum Uluslararası Ortak Bankası), Rus-Türkmen Rossiysky Credit Bank, Pakistan Milli Bankası ve İranlı Saderat Bank olmak üzere, 5 yabancı sermayeli banka mevcuttur. 2002 yılında Halk Bankası’nın ortaklığı sona ermiştir. Ocak 2000'de Türkmenistan Devlet Başkanı KOBİ'lere düşük faizli kredi vermek maksadı ile "Başkan Bankası" adında 10 milyon ABD doları başlangıç sermayeli yeni bir banka kurmuştur.
2000 yılı ortası itibarı ile bir kredi onaylanmış olup, sözkonusu bankanın henüz finansman kaynakları ve personeli belirlenmemiştir. Ekim 2000'de Alman Deutsche Bank Türkmenistan ile 1996 yılında imzalanmış işbirliği anlaşmasının yürürlük süresini uzatmıştır. Aşkabat'ta bir şubesi de bulunan Alman bankası ile Türkmenistan Devlet Başkanı tarafından imzalanan anlaşma uyarınca, petrol ve doğal gaz sektöründe aralarında ithal edilen ekipman ve hizmetlerin finansmanı da bulunan bir dizi yatırım projesini finanse etmek için bir kredi ön anlaşması imzalanacaktır. Anlaşma orta vadeli ticari işlerin finansmanı maksadı ile Türkmen Vnesheconombank'a kredi tahsis edilmesinin yanı sıra Türkmen bankacıları proje finansmanı ve banka murakabesi konularında eğitilmelerini de öngörmektedir. Deutsche Bank Türkmenistan'a kısa ve uzun vadeli ticari işlemler için kredi hatları da açacak ve bazı projelerde danışmanlık yapacaktır.
 
• Banka Harici Finans Kurumları
Sınırlı sigortacılık sektörü üzerinde tam tekel konumunda bulunan Devlet Sigorta Şirketi bir yana bırakılacak olursa, Türkmenistan'da banka-harici finans kurumu yoktur. Bir dizi banka leasing faaliyetleri geliştirmeye başlamış olmakla birlikte, buna banka aktiflerinin şimdilik çok küçük bir payını tahsis etmektedirler. Ülkede faal tek özel risk sermayesi fonu Orta Asya Amerikan Teşebbüs Fonu'dur. Her ikisini de kurma planları uzun zamandan beri yapılmakta ise de, faaliyet halinde olan bir menkul kıymetler borsası ya da sermaye piyasası yoktur. 1994 yılında kurulan bir devlet tahvilleri piyasası, alış-satışı olmayan hazine bonolarının ihracına yaramaktadır. Bu bonolar bütçe açıklarının ulusal kaynaklarla kapatılmasında faydalı olmakta, fakat para politikası üzerinde bir etkileri olmamaktadır.
 
3. Özelleştirme
Türkmenistan Hükümeti, giderek büyüyen bütçe açığını, kapsamlı bir özelleştirme programını yürürlüğe koyarak gidermeye çalışmaktadır. Ocak 1992’de konutların özelleştirilmesine başlanmış, bunu özel küçük ticari işletmelerin kurulmasına izin verilmesi izlemiştir. Tarım alanındaki öncelikli uygulama boş kolhoz arazilerinin bir bölümünün 10 yıl süreyle çiftçilere kiralanması şeklinde olmuş, sanayide ise 160 fabrika işçilere kiralanmıştır.
1993 yılında kabul edilen mülkiyet hakkı kanunu ile her türlü mülkiyet devlet garantisine alınmıştır. Kanun, özel mülkiyeti gerçek kişiler, tüzel kişiler ve gerçek ve tüzel kişiler ortaklıklarına ait mülkiyet olarak üç kategoriye ayırmaktadır. Arazi mülkiyet hakkı yabancılara tanınmamış olup, Türkmenistan vatandaşları 50 hektara kadar araziye sahip olabilir, ancak bunu satma, devretme veya değiştirme hakkına sahip değildir. Haziran 1994’te yürürlüğe giren bir düzenleme ile 500’den az çalışana sahip bütün şirketlerin 1999 yılına kadar özelleştirilmesi öngörülmüş, daha büyük şirketlerin hisselerinin yüzde 51’inin de beş yıl içerisinde satılması kararlaştırılmıştır.
1995-1998 yılları arasında 2000 işletme özelleştirilmiştir. Özelleştirilen işletmelerin faaliyet alanlarına göre dağılımına bakıldığında; d’ünün tüketici hizmetleri, 2’sinin ticaret ve gıda, %2’sinin tamamlanamayan inşaatlar ve %2’sinin de imalat sanayiinde faaliyet gösteren işletmeler olduğu görülmektedir. 1996 yılında tarımda özelleştirme çalışmalarına hız verilmiştir. Tarım Bakanlığı’nın altı departmanı üretim birliğine dönüştürülmüştür. 1997 yılında yayımlanan üç ayrı kararname ile, küçük ve orta boy işletmelerin (100’den az sayıda işçi çalıştıran) ihale yoluyla, büyük boy işletmelerin (100’den fazla işçi çalıştıran) anonim şirkete dönüştürülerek, modernizasyon gerektiren işletmelerin ise, yatırım taahhüdü yollarıyla satılması kararlaştırılmıştır. Ülkede ayrıca orta ölçekli işletmelerin özelleştirilmesi çalışmalarına da başlanmıştır.
1999 yılının ilk yarısında 23 orta ölçekli işletme özelleştirilmiştir. 1999 yılı ortaları itibariyle Türkmenistan’da tüm kayıtlı işletmelerden % 80 yani 24.000 civarında şirket, özel şahısların elinde bulunmakta, özel sektör işletmelerinin büyük çoğunluğunu küçük ve orta ölçekli işletmeler oluşturmaktadır. 1993’ten bu yana çıkarılan tüm kanun ve kararnamelere rağmen, ülkede özelleştirme çalışmaları yavaş ilerlemektedir. Bunun sebeplerinden biri kamunun ekonomideki kontrolü bırakmak istemeyişi, diğeri ise hükümetin satış listesi koyduğu işletmeler arasında özelleştirilebilecek durumda olanların sınırlı sayıda olmasıdır.
Küçük ölçekli ticarethaneler ve restoranlar dışında özelleştirme listesinde yer alan işletmeler faaliyet halinde olmayan ve zarar eden kurumlardan oluşmaktadır. Ayrıca, gaz, petrol, ulaşım, telekomünikasyon, sağlık, eğitim ve kültür sektörleri özelleştirme kapsamı dışında tutulmaktadır. Ticaret ve hizmet sektöründe faaliyet gösteren tüm küçük işyerlerinin özelleştirilmesine karşılık, ekonomide devlet sektörünün ağırlığı büyük oranda hissedilmektedir.
Türkmenistan Hükümeti özel girişimciliğin devlet tarafından desteklenmesi amacıyla 1993 yılı başında bir kanun çıkarmış ve bunun yanında bir dizi önlem almıştır:
• İlgili kuruluş ve işadamlarının katılımıyla projelere kredi vermek ve ekonomik fizibilite çalışmalarını yapmak üzere bir banka kurulmuştur. Söz konusu bankaya bütçeden 500 milyon Ruble tahsis edilmiştir.
• Vilayetlerdeki yerel yönetimlerin, kullandırılacak kredilerin dağıtımından sorumlu olmaları kararlaştırılmıştır.
• Tarımsal üretim alanında faaliyet gösteren işletmelerden 5 yıl süre ile gelir ve emlak vergisi alınmaması kararlaştırılmıştır.
• Girişimciliğin desteklenmesi çalışmalarında ve araç, gereç alımında kullanılmak üzere, pamuk ve diğer tarım ürünlerinin devlet siparişinden fazla üretilmesine ve ihraç edilebilmesine olanak sağlayan kotalar tahsis edilmiştir.
 
III. DIŞ TİCARET
• Dış Ticaret Politikası
Türkmenistan’ın dış ticaretindeki temel maddeler enerji ve pamuktur. Ancak ülkenin yapmış olduğu enerji ihracatından elde etmeyi umduğu para akışı ticaret ilişkisi içinde bulunduğu ülkelerin ekonomik sıkıntıları nedeniyle sağlanamadığından ülke, enerji üretimini kısmak durumunda kalmıştır. Yine de 1999 yılı verilerine göre 3’ünü gaz, 0’unu ham ve işlenmiş petrol olmak üzere ihracatın c’ünü enerji sektörü sağlamaktadır. 1997 yılı verilerine göre, Türkmenistan gaz ihracatının hiçbirini tahsil edemezken tüm para akışı pamuk ihracatından gelmiştir. Bu nedenle hükümet pamuk ihracatındaki katma değeri arttırabilme amacıyla tekstil sektöründeki yatırımları desteklemeye çalışmıştır. İhracat karşılığı bedellerin geri ödenmesinde sıkıntılar yaşandığından, ülkeye yapılan ihracatın karşılığının takas yolu ile ödenmesine çalışılmaktadır.
 
• İthalat ve İhracat
Yıllara Göre İthalat ve İhracatı (Milyon ABD Doları)

 
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
İhracat
850
2,693
2,176
1,880
1,692
751
593
1,043
2,260
2,362
2,855
İthalat
400
1,593
1,690
1,472
1,313
1,227
980
1,182
1,584
2,097
2,119
Denge
450
1,100
486
408
379
-476
-387
-139
676
265
736
Hacim
1,250
4,286
3,866
3,352
3,005
1,978
1,573
2,225
3,844
4,459
4,974

Kaynak: T.C. Başbakanlık, Dış Ticaret Müsteşarlığı
Türkmenistan, genel üretim ve tüketim karakteristiği itibariyle diğer eski Sovyet Cumhuriyetlerinden pek farklı olmayan bir ülkedir. Ülkede, halen varolan 70 yıllık geleneksel ürün yelpazesinin üretim açısından fazlaca değiştiğini söylemek zordur. Gerek üretim, gerekse ithalatta temel amaç, ana tüketim malları açısından pazarı çeşitlendirmek olarak gözükmektedir.
Geçmişte ana kaynakları doğalgaz, petrol ve pamuk olan bir ülkede, kısa sayılacak bir bağımsız geçmişin, bütün ihtiyaçları üretir hale gelmesi tabiatıyla mümkün olamayacaktır. Devlet, pazardaki ürünü çeşitlendirmekten çok, mevcut kaynakları çalışır hale getirip buğday, patates, sebze ve et gibi ürünlerde kendine yetecek bir üretim seviyesine ulaşmak ve ulaştırma, tekstil ve otel (lüks otel gibi) turizm alanına yönelik yatırımları planlamaktadır. Ülkenin hedefi en azından yukarıda sayılan kalemlerde dışarıdan ithalat ihtiyacı duymayacak hale gelmektir. Türkmenistan Hükümeti, vatandaşlarına doğalgaz, su ve elektriği ücretsiz olarak vermektedir. Ayrıca BDT ülkelerinin tümünde olduğu gibi, pazarda çok farklı iki standart mevcuttur.
Devlet et, süt, tereyağı, ekmek, şeker ve votkayı karneyle çok büyük ölçüde sübvanse etmektedir. Aynı ürünlerin serbest pazar fiyatı, yaklaşık onbeş kat daha pahalıdır. Serbest pazarda satılan giyim ve ev eşyaları türünden mallar, daha çok Uzakdoğu kökenli olup düşük kalitelidir. Gıda, giyim ve ev eşyalarından ithal mal olanlar, pazarda bir hafta ortaya çıkıp diğer hafta tükenmektedirler. Ekonomide oturmuş bir dağıtım kanalının bulunduğunu söylemek mümkün değildir. Bir seferlik “x” ülkesinden bulunan bir mal satıldığında, ithalatçı uygun bulduğu bir diğer ülkeye kolaylıkla yönelebilmektedir.
Özel mağazalarda da çok fazla çeşit ve kalitenin bulunduğu söylenemez. Bu dükkânlar, daha çok şekerleme, içki, giyecek gibi her şeyi bir arada bulundurma ve satma isteği içindedirler. İthal tüketim mallarının tartışmalı kalitelerine rağmen, pazar fiyatları uluslararası Pazar fiyatlarından daha ucuz değildir. Devlet birkaç kalem dışında, tüketim malları üretimine yönelmiş değildir. Bir nihai malın üretimindeki ara girdiler de düşünüldüğünde, Türkmenistan’da ürün çeşitlendirilmesi açısından nüfusla oranlı sonsuz bir talebin bulunduğunu söylemek mümkündür. Önümüzdeki dönemde devletin üretim yelpazesini genişleterek tüketim malları ihtiyaçlarında önemli bir yüzdeyi karşılaması sözkonusu değildir.
Esasen özelleştirme ve serbest piyasa ekonomisine geçişte ekonomideki rolünü en azından küçültmeye çalışan bir devletin böyle bir arzusu da beklenmeyecektir. Yukarıda ifade edildiği üzere büyük bir tüketim malları üretimi talebi bulunmaktadır. Sözkonusu talep, Türkmenistan’ın komşu olduğu ülkeler için de geçerlidir ve önemli bir ihracat potansiyeline işaret etmektedir.
 
• Başlıca İhraç ve İthal Ürünleri
Türkmenistan’ın başlıca ihraç ürünleri arasında; gaz, ham ve rafine edilmiş petrol, pamuk ipliği, tekstil, elektrik enerjisi, halı ve halı ürünleri (el yapımı halı) ve pamuk yağı yer almaktadır. Başlıca ithal ürünleri ise; makine ve ekipman, gıda ürünleri, canlı hayvan ve hayvansal ürünler, alkollü ve alkolsüz içecekler, tütün ve tütün mamülleri, sanayi için kimyasal ürünler, ağaç ve mamulleri, deri, kürk ve kağıttır.
Başlıca İhraç ve İthal Ürünlerinin Toplam İthalat ve İhracat İçindeki Payı

Başlıca İhraç Ürünleri (2002)
%
Başlıca İthal
Ürünleri (2002)
%
Gaz
57,5
Teknoloji Donatım, Karayolu Araçları,
Ham Madde ve Mlz.
69,9
Petrol Ürünleri
14,2
Tüketim Ürünleri
30,1
Petrol
11,9
-
-
Tekstil Ürünleri
5,7
-
-

Kaynak: Dış Ticaret Müsteşarlığı, Aşk., Tic. Müşv., 2002 Yıllık Rapor.
 
• İhracat ve İthalat Yaptığı Başlıca Ülkeler

İhracat Yaptığı Başlıca
Ülkeler (2002)
%
İthalat Yaptığı Başlıca
Ülkeler (2002)
%
Ukrayna
49,7
Rusya
23,1
İtalya
17,3
Türkiye
14,9
İran
13,1
Ukrayna
13,6
Türkiye
6,2
Birleşik Arap Emirlikleri
11,6
Kıbrıs
3,3
ABD
8,7

Kaynak: Dış Ticaret Müsteşarlığı, Aşk., Tic. Müşv., 2002 Yıllık Rapor

 

 
İran’ın ülkeye yakınlığı ve daha uygun bir güzergâh noksanlığı nedeniyle ülkeye yapılan ihracat İran üzerinden gerçekleştirilmektedir. Türkmen hükümeti de bu konunun bilincinde olduğu için bu rotaya önem vermekte ve yeni tren yolları ile söz konusu güzergâhı desteklemeye çalışmaktadır.
Ülkenin dış ticaretindeki temel politika, üretim sürecindeki katma değerin arttırılmasıdır. Bu nedenle ülkede oluşturulacak yatırımlarda fabrika inşası önemli bir alan teşkil etmektedir. Türkmenistan-Türkiye-Avrupa Boru Hattı Projesi’nin yapımı ile gaz ihracatının artması sonucunda ihracat değerlerinin değişeceği ülke hükümeti tarafından beklenmektedir. Ayrıca, ülkedeki gıda işleme sektörünün gelişmesi ile gıda ithalatının düşeceği ve bu durumun dış ticaret dengesinde önemli bir değişime yol açacağı düşünülmektedir.
Türkmenistan, başlangıçta BDT ile olan ekonomik ilişkilerini yüksek bir seviyede tutmuş olmasına rağmen bu oranların yıllar geçtikçe azaldığını istatistiklere baktığımızda görebiliyoruz. Türkmenistan’ın BDT dışı ülkelerle ekonomik ilişkileri artmaktadır. Ancak yine de, BDT ülkeleri ana pazarı oluşturmaya devam etmektedir. 1994 yılında ülke ihracatının v,7’sini BDT ülkeleri, #,3’ünü BDT dışı ülkeler oluştururken 1997 yılında sırasıyla Y,3’e I,7 gibi değerler elde edilmiştir.
Türkmenistan’ın ihracatta ve ithalatta başlıca partnerleri ulaşım sorunları nedeniyle BDT ülkeleri olmaya devam etmektedir.
 
• Türkiye ile Dış Ticareti
Türkiye’nin Türkmenistan’a Olan İhracat ve İthalatı (Milyon ABD Doları)

 
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
İhracat
7,3
83,8
84,3
56,3
65,7
117,5
95,6
106,6
120,1
105,0
89,0
İthalat
21,2
76,9
65,6
111,8
100,3
73,5
41,9
67,0
97,8
71,7
74,8
Denge
-13,9
6,9
18,7
-55,5
-34,6
44,0
53,7
39,6
22,3
2,3
14,2
Hacim
28,5
160,7
149,9
168,1
166,0
191,0
137,5
173,6
217,9
176,7
163,8

Kaynak: T.C. Başbakanlık, Dış Ticaret Müsteşarlığı
 
Türkmenistan ile ticaret hacmimiz 1992 yılında 28,5 milyon dolar iken 1997 yılına kadar sürekli artış eğilimi göstermiş ve anılan yıl itibariyle 191 milyon dolara ulaşmıştır. Ancak, 1998 yılında Rusya Federasyonu’nda yaşanan krizin diğer bölge ülkelerini de etkilenmesi nedeniyle 1998 yılında Türkmenistan’a ihracatımız gerileme eğilimine girmiş, 1999 yılında ise  oranında artmıştır. Türkmenistan’a yönelik ihracatımızda 1999 yılında başlayan yeniden artış eğilimi 2000 yılında da devam etmiş ve 2000 yılı Ocak-Kasım döneminde, bir önceki yılın aynı dönemine oranla ihracatımız ,6 oranında artmıştır. Bu noktada dikkati çeken en önemli husus, 1995-1998 döneminde Türkmenistan’dan ithalatımızda yaşanan büyük gerilemenin 1999 yılından itibaren hızlı bir artış dönemine girmiş olmasıdır. 1999 yılında, bir önceki yıla oranla ` civarında görülen artış, 2000 yılı Ocak-Kasım döneminde de, 1999 yılının aynı dönemine göre R,8 oranında gerçekleşmiştir.
İhracat oranı 2000 yılında en yüksek rakamına ulaşmış, aynı yıl ithalatta da azımsanmayacak yükseliş görülmüştür. 2001 yılı oranları, 1999 yılı ile aynı seyri izlemiştir. 2002 yılında ise ihracatta bir önceki yıla göre büyük oranda düşüş kaydedilmiştir.
 
Türkiye’nin Türkmenistan’a İhraç Ettiği Mallar (1000 ABD doları)

Ürün Adı
1997
1998
1999
2000
Elektrikli makine ve cihazlar
8.403
5.648
9.974
8.777
Demir veya çelikten eşya
7.148
8.287
9.276
15.312
Sabunlar, diğer temizlik malzemeleri
2.410
5.389
8.175
5.320
Mobilyalar, aydınlatma, reklam lambaları
5.307
4.231
5.324
5.810
Kakao, kakaolu ürünler
4.521
4.602
4.757
3.508
Şeker ve şeker mamülleri
2.189
2.887
4.455
811
Boya, macun, sakızlar
2.706
3.383
4.123
3.424
Plastik ve plastikten mamül eşya
3.522
2.842
4.079
6.017
Esasını hububat, un, nişasta, süt teşkil
eden maddeler
4.929
3.741
3.864
1.467
Diğer
67.679
45.450
43.048
55.464

Kaynak: T.C. Başbakanlık, Dış Ticaret Müsteşarlığı
 
Türkiye’nin Türkmenistan’a ihracatında önem arz eden ürünlerin başında, elektrikli makine ve cihazlar, bunların aksam ve parçaları; demir ve çelikten eşya ve sabun gelmektedir. 1998 yılı verilerine bakıldığı zaman, elektrikli makine ve cihazların ihracatında bir düşme olmasına rağmen, 1999 yılında ve 2000 yılının Ocak-Kasım döneminde değerin arttığını ve 1997 yılındaki ihracattan daha fazla gerçekleştiği görülmektedir.
Türkiye’nin ihracatında tekstil ürünleri ağırlıkta ve pamuk da tekstil sanayiinin ham maddesi olduğu için Türkmenistan’dan yapılan ithalatlarda pamuk ilk sıralarda yer almaktadır. Türkmenistan’dan ithal ettiğimiz diğer ürünler arasında mineral yakıtlar ve yağlar; örme eşya; ham postlar ve deriler gelmektedir. Ancak 2000 yılında Türkmenistan’dan yapılan 97 milyon dolarlık ithalatın 91 milyon dolarını 52 GTİP kodundaki pamuk oluşturmuştur.
 
Türkiye’nin Türkmenistan’dan İthal Ettiği Mallar (1000 ABD doları)

Ürün Adı
1997
1998
1999
2000
Pamuk
62.358
34.079
52.477
90.968
Mineral yakıtlar, mineral yağlar
0
0
9.009
2.325
Örme eşya
1.903
2.764
1.720
1.644
Bakır ve bakırdan eşya
0
63
1.412
32
Cam ve cam eşya
0
0
717
9
Ham postlar, deriler ve köseleler
5,033
2,591
333
72
Motorlu kara taşıtları
0
16
278
44
Halılar
185
0
277
209
Tarifenin başka yerinde yer almayan hayvan
240
215
198
47
Diğer
3,827
2,266
607
1,886
Genel Toplam
73,547
41,995
67,029
97,236

Kaynak: T.C. Başbakanlık, Dış Ticaret Müsteşarlığı
 

2001 YILINDA MALLAR İTİBARİYLE
TÜRKİYE – TÜRKMENİSTAN DIŞ TİCARETİ (DOLAR)
İHRACAT
İTHALAT
Mallar
TUTAR
%
Mallar
TUTAR
%
Demir Çelik Eşya
12,053,760
11.4
Pamuk
60,531,478
84.4
Elektrikli Makinalar
10,244,070
9.7
Mineral Yakıtlar
6,797,570
9.5
Kazanlar, Makinalar
9,645,314
9.2
Ham Postlar
1,191,782
1.7
Gemiler
8,002,650
7.6
Elektrikli Makinalar
989,284
1.4
Plastikler
6,356,488
6.0
Örme Eşya
489,506
0.7
Taş vb den Eşya
5,999,919
5.7
Kazanlar, Makinalar
445,450
0.6
Mobilyalar
4,428,149
4.2
Demir Çelik Eşya
326,455
0.5
Alumniyum ve
Alumniyum Ür.
4,391,577
4.2
Yağlı Tohum ve
Meyvalar
173,647
0.2
 
Muh.Kimyasal Mad.
3,582,680
3.4
Yenilen Meyvalar
164,790
0.2
Kağıt Karton
3,197,733
3.0
Oto. ve Yan San.
112,121
0.2
Diğer
37,375,548
35.5
Diğer
516,564
0.7
Toplam
105,277,888
100.0
Toplam
71,738,647
100.0

 
IV. KREDİLER
• Türk Eximbank Kredileri
Türkmenistan’a Türk Eximbank tarafından 1992 yılında 75 milyon dolarlık mal kredisi açılmıştır. Açılan bu krediden, 1993’te 53,55 milyon dolar ve 1994 ‘te ise 21,44 milyon dolar olmak üzere toplam 74,99 milyon dolarlık kısmı kullandırılmıştır. İhracatın finansmanına yönelik olarak 74.99 milyon dolarlık kredinin yanısıra, 88.3 milyon ABD dolarlık proje kredisi çerçevesinde otel (14,2 milyon dolar) ve rafineri projeleri (21,66 ve 22,10 milyon dolar tutarında olan Türkmenbaşı Rafinerisi CCR Ünitesi ve Türkmenbaşı Rafinerisi MSCC
Ünitesi) finanse edilmiştir. Geri ödeme problemleri nedeniyle 30 Ağustos 2000 tarihinde “Borç Erteleme Anlaşması” imzalanmış ve toplam 48 milyon ABD dolarlık borçları 2002-2007 dönemini kapsayan yeni bir ödeme takvimine bağlanmıştır.

 
Tahsis Edilen
(milyon dolar)
Kullanılan
(milyon dolar)
 
Geri Ödeme
(Ana para+faiz)
(milyon dolar)
Erteleme
(milyon dolar)
 
Toplam
163,3
132,95
114,53
48,0
Mal Kredisi
75,0
74,99
89,48
-
Proje Kredisi
88,3
57,96
-
-
Kaynak : Türk Eximbank

 
V. YABANCI SERMAYE
Türkmenistan’da hükümet tüm ekonomiyi kontrol altında tutmasına rağmen, eski Sovyet Bloğu’nda olduğu gibi verimsiz vergi toplama sorunlarıyla karşılaşılmaktadır. Bu durum milli geliri etkilemekte ve kıt ihracat gelirlerine neden olmaktadır. Ülke şu an için her türlü alanda yabancı yatırıma ihtiyaç duymakta ve bu nedenle, yabancı yatırımcıları etkileyebilmek için ülkede bir dizi kanun oluşturulmaktadır. Özellikle 1993’teki “Yabancı Yatırımlar Hakkındaki Kanun” ile yabancı yatırımın korunması, teşviki ve geliştirilmesini amaçlamaktadır. Bazı devlet yatırım fonları haricinde ülkede özel bir sermaye piyasası bulunmamaktadır. Bu fonlar; benzin, gaz endüstrisi, mineral kaynaklar, tarım, iletişim, ulaşım ve medikal endüstri sektörleri için para akışını çoğaltmak ve yatırım yaptırmak amacıyla kurulmuşlardır.
Pazar açısından bakıldığında 5 milyonluk küçük bir pazar görünümünde olan Türkmenistan’da yatırıma girişen yabancı firmalar, Türkmenistan’ı bir pazar olmaktan çok sahip olduğu hammadde kaynakları, coğrafi konumu ve uygulamakta olduğu dış politikası ile tercih etmektedirler. Ülke, yabancı yatırımcıların büyük önem verdiği can ve mal güvenliği açısından bölgenin en güvenli ülkelerindendir.
Hammadde ve işçilik maliyeti pek çok ülkenin gerisinde olduğu gibi sanayi tesislerinin en önemli girdilerinden olan elektrik enerji ve doğal gaz ücretsizdir. Ülkedeki yedi serbest bölgede yabancı yatırımı teşvik etmek üzere 0’dan fazlası yabancı sermayeye ait olan firmalara 16 yıl için vergi indirimi, yeniden yatırıma dönüştürülen kardan vergi muafiyeti ve üç yıl için kar vergisi alınmaması gibi oldukça esnek düzenlemeler getirilmesi söz konusudur. Son yıllarda Hükümet özellikle petrol ve yakıt sektöründe yabancı sermayeyi teşvik etmektedir. Ancak mülkiyet hakkının tam netleştirilmemiş olması ve mevzuattan kaynaklanan diğer sorunlar nedeniyle istenen düzeyde yabancı yatırımcı çekilememiştir. Enerji sektörü yabancı yatırımlar bakımından gelişimi en hızlı olan sektördür. Ayrıca Hükümet ve uluslararası fonlar tarafından en çok altyapı teşvik edilmektedir. Türkmen doğal gazını dünya pazarlarına ulaştırmak üzere inşa edilecek doğal gaz boru hattı Türkmenistan için en güncel olan projedir. Diğer önemli bir proje ise Türkmenbaşı Limanı’nın modernizasyonudur.
Tarım sektörüne yapılan yatırımlar da hükümet tarafından desteklenmektedir. 2003 yılında 463 milyar manatlık yabancı yatırımın yapıldığı Türkmenistan'da, 1 Ocak 2004 tarihi itibariyle 57 ülkeye mensup 627 yabancı şirket tescil edilmiş bulunmaktadır. Ülkedeki Türk yatırımları daha çok “joint venture” şeklinde yapılmaktadır. Bu şekilde, yatırımlar daha karlı biçime getirilmektedir. 1999 yılı itibarıyla ülkede sadece Türk yatırımcılara ait 57 firma, 213 proje, 4 milyar 123 milyon 642 bin dolarlık yatırım bulunmaktadır. Ancak; herhangi bir kayıt altında olmadan Türkmen firmaları üzerinden özellikle ticaretle uğraşan pekçok Türk firması da mevcuttur. Bu durum, ülkedeki Türk girişimci sayısını arttırmaktadır.
VI. MUHTEMEL YATIRIM ve TİCARET ALANLARI
Türkmenistan dünyanın bilinen dördüncü büyük doğalgaz rezervine sahip ülkesi olmasından dolayı, doğalgaz boru hatlarına ilişkin inşaatlar Hükümetin öncelikli projeleri arasında yer almaktadır. Doğalgazının yanısıra, ülkedeki petrol rezervleri de küçümsenmeyecek boyuttadır. Türkmenistan yıllık ortalama 5 milyon ton petrol üretim kapasitesine sahiptir. Türkmenistan Hükümeti henüz dokunulmamış petrol ve doğalgaz yataklarının ekonomiye kazandırılması için yabancı sermayeyi özendirmeye çalışmaktadır. Önemli mineral rezervlerine de sahip olan ülkede mineral gübre üreten 10 adet tesis bulunmaktadır. Ancak bu tesislerin çoğunun rehabilitasyona ihtiyacı vardır. Ülkede bir çoğu planlama aşamasında olan pekçok altyapı yatırımı başlamıştır. Aşkabat Belediyesi, Türkmenistan’ın başkentinin modern bir şehir yapılması için önemli projeler
organize etmektedir. Mevcut koşullarda yatırım yapılabilecek tarıma dayalı başlıca sanayi kolları arasında, sebzemeyve,tahıl, pamuk, yağlı tohumlar, diğer bitkiler, hayvansal ürünler işleme tesisleri ve girdi.
sağlayan endüstriler önde gelmektedir. Tahılın pazarlanmasında depolama ve soğutma tesisleri ve işlenmesinde un fabrikaları, makarna tesisleri, işbirliği alanı olarak önerilebilmektedir. Ülkede arttırılması öngörülen çeltik ve mısır üretiminin boyutları gözönünde bulundurularak yeni çeltik fabrikalarının ve mısır işleyen nişasta-glikoz endüstrisinin kurulması da, yeni yatırım alanları olarak dikkate alınmalıdır. Türkmenistan, halen tümünü ya da bir bölümünü ithalat ile sağladığı şeker, süt, et, deri, tavuk ürünleri, un, sigara, tekstil ürünleri, giyim eşyaları, manto ve ayakkabıyı iç piyasadan karşılamak için bunlarla ilgili sanayii geliştirmek durumunda olduğundan, bu alanlar ülkenin önemli yatırım alanları olarak göze çarpmaktadır. Özellikle pamuklu, yünlü ve ipekli dokuma sanayii ile çeşitli gıda sanayileri, geliştirilme imkanlarına sahiptir. Bira sanayii alanında, özellikle Aşkabat bira fabrikasının, gelişmiş bir teknoloji ve yeni standart bir kaliteyle üretim yapacak düzeye ulaştırılabileceği düşünülmektedir. Eski teknolojiye sahip Aşkabat meşrubat sanayinin, yeni teknoloji transferiyle verimli çalışan bir işletme haline getirilebileceği düşünülmektedir. Ayrıca tarımsal ürünlerin işlenmesi ve pazarlanmasına yardımcı olan makinelerle, plastik, metal, cam vb. gibi ambalaj sanayiinin kurulup geliştirilmesi, bir ihtiyaç olarak gözükmektedir.
Türkmenistan’da kıraç ve step alanlarda koyunculuk, araziyi değerlendiren önemli bir hayvancılık kolu olarak görülmektedir. Ülkenin çöl kısımlarında güneş enerjisinden yararlanarak derin kuyu pompaları ile su çıkarılarak mera ıslahına yönelinmesi ve 1500-2000 başlık koyun sürüleri oluşturulması; yapağı, et, koyun sütü ve karagül postu üretimini artıracak ve bunlara bağlı sanayii de gelişecektir. Mera ıslahı, koyun yetiştiriciliği ve koyundan elde edilen ürünlere dayalı sanayi bir bütünlük (entegrasyon) içinde planlanmalıdır. Merinos yapağısı ve Ankara tiftiği üretimi yönlerinden de araştırmalar yapılmalıdır. Ülkede gelişmiş teknoloji ile çalışan bazı sanayi kuruluşları yanında, genellikle eski teknolojiye dayalı, hijyenik koşulları ve verimlilik düzeyleri iyileştirilmeye muhtaç sanayi kuruluşları yaygındır.
Yaşlanmış ve optimum kapasitede olmayan bu tip işletmelerin iyileştirilmesine çalışmak yerine, yeni ve modern teknoloji ürünü tesislerin kurulması, daha tutarlı ve ekonomik görülmektedir. Bu yönde alınacak kararlar yeni yatırım olanakları yaratacak, ekonomiye canlılık getirecektir. Yeni teknoloji, sistemli bir şekilde uygulamaya konulunca, eski teknolojiyi uygulayan işletmeler, dünyadaki çeşitli örneklerde görüldüğü gibi, hızla ortadan kalkacaklardır. Bir üretim alanında uygulanacak yeni teknoloji, bu üretim alanının yan sanayiini de yeni teknolojiler kullanan birimler ile geliştirecektir. Bunun bölgede kalkınmayı hızlandırması, ekonomik bir realite olarak beklenmektedir.
VII. TÜRKİYE İLE İLİŞKİLERİ
Türkiye Cumhuriyeti 16 Aralık 1991 tarihinde Türkmenistan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olmuş, 29 Şubat 1992 tarihinde de diplomatik ilişkiler tesis etmiştir. Türkiye Cumhuriyeti, Türkmenistan’ın tanınması, uluslararası ve bölgesel kuruluşlara katılması veya işbirliğinin pekiştirilmesi, üçüncü ülkelerin ve uluslararası kuruluşların destek ve yardımlarının sağlanması gibi konularda girişimlerde bulunmuştur. İki ülke arasındaki ticari ve ekonomik ilişkilerin temeli, Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmurat Türkmenbaşı’nın ülkemize yapmış olduğu ziyaret sırasında 3 Aralık 1991 tarihinde imzalanan “Türkiye Cumhuriyeti ile Türkmenistan Cumhuriyeti Arasında Ekonomik ve Ticari İşbirliğine Dair Anlaşma”ya dayanmaktadır.
 
• Türkmenistan İle Türkiye Arasında İmzalanan İkili Anlaşma ve Protokoller, KEK
Toplantıları
- Ekonomik ve Ticari Alandaki Anlaşmalar
- Türkiye ile Türkmenistan Arasında Ekonomik ve Ticari İşbirliğine Dair Anlaşma 3 Aralık 1991, Ankara
- Türkiye ile Türkmenistan Arasında Türkmenistan’dan Türkiye’ye Doğlgaz Gönderilmesi
Hakkında Anlaşma
1 Mayıs 1992, Aşkabat
- Türkiye ile Türkmenistan Arasında Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunması Anlaşması
2 Mayıs 1992, Aşkabat ( Anlaşma 1992 yılında imzalanmış, 13 Mart 1997 tarihinde yürürlüğe
girmiştir)
- Türkiye ile Türkmenistan Arasında Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme Protokolu
4 Mayıs 1992, Aşkabat
- Türkiye ile Türkmenistan Arasında Turizm Alanında İşbirliği Anlaşması
19 Ağustos 1992, Aşkabat
- Türkiye ile Türkmenistan Arasında Karma Ekonomik Komisyon Kurulmasına Dair Anlaşma
17 Ağustos 1995, Aşkabat
- Türkiye ile Türkmenistan Arasında Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması
17 Ağustos 1995, Aşkabat (Anlaşmanın vergilere ilişkin hükümleri 1 Ocak 1998 tarihinde
yürürlüğe girmiştir)
- Türkiye ile Türkmenistan Arasında Uzun Vadeli İşbirliğinin Esas Gelişme Yönleri Hakkında
Memorandum
13 Şubat 1996, Ankara
 
a) Müteahhitlik İlişkileri
Türkmenistan’da Türk firmaları tarafından müteahhitlik projeleri üstlenilmesi 1992 yılı ortalarında başlamıştır. İlk sözleşmeler pamuk işleme fabrikalarının kurulması amacıyla imzalanmış, bunu otel, havaalanı, soğuk hava deposu, su arıtma tesisleri, un, makarna, tuğla, mama, porselen ve traktör fabrikalarının anahtar teslimi yapımı sözleşmeleri izlemiştir. Çeşitli alanlarda firmalarımızın bugüne kadar Türkmenistan’da üstlendikleri projelerin toplam bedeli 4,1 milyar dolar civarındadır. Bu tutar, 5 Orta Asya Türk Cumhuriyeti’nde üstlenilen müteahhitlik hizmetleri tutarı olan 9,6 milyar doların (2001 yılı rakamları) yüzde 42,7’sine tekabül etmektedir.
Türkmenistan’da 200 kadar Türk firması yatırım gerçekleştirmiştir. Türk firmaları iplik, tekstil, konfeksiyon, gıda, inşaat, turizm, taşımacılık, petrol ve petrol ürünleri, süpermarket, mağaza, bankacılık, oto tamir servisi, lokantacılık gibi alanlarda faaliyet göstermekte olup, yatırım toplamı 2001 yılı itibariyle 1.250 milyon dolar civarındadır. Bu yatırımların yaklaşık 1 milyar dolarlık bölümü tekstil sektöründe gerçekleştirilmiştir.
Son olarak, Aşkabat Ticaret Müşavirliğinden alınan bilgilere göre, Türkmenistan’ın, ülkesinde taahhüt işleri üstlenen yabancı firmalara, projenin 0’unun Türkmenistan firmalarınca gerçekleştirilmesi şartın getiren bir karar aldığı öğrenilmiştir. Ancak, Türkmen firmalarının teknik açıdan henüz yeterli olmamaları nedeniyle sözkonusu kararın uygulamaya geçirilmesinde bir geçiş dönemine ihtiyaç duyulmaktadır.
 
PRATİK BİLGİLER
1. Türkmenistan’ın Türkiye’de Bulunan Temsilcilik Adresleri
 
TÜRKMENİSTAN ANKARA BÜYÜKELÇİLİĞİ:
Büyükelçi : Annagurban AŞİROV
Müsteşar : Gurban ŞIHLİYEV
I. Katip : Kerim YAZBERDİYEV
________________________________________________________________________
Adres : Koza Sokak No: 28 GOP/ Ankara
Tel : 441 71 22
Faks : 441 71 25
 
TÜRKMENİSTAN İSTANBUL BAŞKONSOLOSLUĞU:
Başkonsolos : Nuri AMANMURADOV
I. Katip : Mamed MAMEDOV
II. Katip : Murat ANNADURDİYEV
_________________________________________________________________________
Adres : Gazi Evrenos Cad. Baharistan Sok. No:13
Yeşilköy /İSTANBUL
Tel : (212) 662 02 21-23
Faks : (212) 662 02 24
 
2. Türkiye’nin Türkmenistan’da Bulunan Temsilcilik Adresleri
 
T.C. AŞKABAT BÜYÜKELÇİLİĞİ:
Büyükelçi : Mehmet Bahattin GÜRSÖZ
Adres : Schevecenko Cad. No:9 Aşkabat/TÜRKMENİSTAN
Tel : (99 312) 35 34 67 – 35 41 18 - 51 00 11
Faks : (99-312) 51 08 94
 
TİKA TÜRKMENİSTAN PROGRAM KOORDİNATÖRLÜĞÜ:
 
Koordinatör : Orhan TAN
Adres : Türk Kültür Merkezi, Schevecenko Cad.
Aşkabat/TÜRKMENİSTAN
Tel : (99 312) 47 04 42 – 47 04 43
Cep Tel : (99 312) 30 12 53
E-Mail : tika_ash@hotmail.com
Faks : (99 312) 47 04 41
 
3. Ulaşım
Ülkemiz ve Türkmenistan arasında imzalanan karşılıklı vize muafiyeti anlaşmasının henüz uygulamaya konulmaması nedeniyle, Türkmenistan’a giderken vize alınmaktadır. Gri ve yeşil pasaporta vize uygulanmamaktadır. Vize alabilmek için Ankara’da bulunan Türkmenistan Büyükelçiliği’ne, Türkmenistan Dışişleri Bakanlığı’nın onayladığı ve ülkedeki şirket, kuruluş veya çeşitli bağlantılarla temin edilecek davet mektubunun aslı (fotokopi ve faks kabul edilmemektedir), pasaport ve fotokopisi ve 2 adet resim ile başvurmak gerekmektedir. Türkmenistan’a girişte 10.-$ ayakbastı parası, çıkışta da 25.-$ havaalanı vergisi alınmaktadır.
Türk Hava Yolları’nın Pazar, Çarşamba ve Cuma günleri İstanbul-Aşkabat, Pazartesi, Perşembe ve Cumartesi günleri de Aşkabat-İstanbul uçuşları mevcuttur. Türkmen Hava Yolları’nın da Pazartesi, Çarşamba ve Cuma günleri karşılıklı uçuşları mevcuttur.
 
4. Türkmenistan’da Resmi Tatil Günleri
1) 1 Ocak "Yılbaşı tatili”, 1 gün
2) 12 Ocak "Göktepe Kalesi’nde Şehit Olan Ataları Anma Günü“, 1 gün
3) 19 Şubat "Bayrak Bayramı" (Aynı zamanda Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmurat
Türkmenbaşı'nın doğum günüdür), 1 gün
4) 20-21-22 Mart "Milli Bahar Bayramı, Kadınlar Günü ve Nevruz Bayramı“, 3 gün
5) 8 Mayıs, 1941-1945 Yılları Arasında Şehit Düşen Türkmen Milli Kahramanlarını Anma Günü
6) 9 Mayıs "Askerler Bayramı, Zafer Bayramı", 1 gün
7) 18 Mayıs "Anayasa Günü (Kalkınma ve Birlik Günü)“, Mahdumkuli’nin şiir günü,1 gün
8) 21 Haziran Türkmenistan’ın İlk Devlet Başkanı’nın Seçilme Günü
9) 6 Ekim “Aşkabat Yer Titremesinde (Deprem) Ölenleri Anma Günü“, 1 gün
10) 27-28 Ekim "Bağımsızlık Bayramı", 2 gün
11) 12 Aralık “Tarafsızlık (Bitaraplık) Bayramı“, 1gün
12) Kurban Bayramı, 3 gün
13) Ramazan Bayramı, 1 gün
 
Diğer Bayramlar
1) Nisan ayının ilk Pazar günü “Su Damlası-Altın Tanesi Bayramı”
2) Nisan ayının son Pazar günü “Türkmen Atları Bayramı”
3) Mayıs ayının son Pazar Günü “Türkmen Halı Bayramı”
4) Temmuz ayının üçüncü Pazar günü “Buğday Bayramı”
5) Ağustos Ayının ikinci Pazar Günü “Kavun Bayramı”
6) Eylül ayının ikinci Pazar günü “Türkmen Bağşı Bayramı” (Bağşı: Türkmenlerin milli çalgısı
Dutarı çalıp söyleyen kişi)
7) 17 Kasım “Talebe-Gençler Bayramı”
8) Kasım ayının son Pazar günü “Hasılat Bayramı“
9) Aralık ayının ilk Pazar günü “Komşu Okara Bayramı“ (Okara: kap, kase), Türkmenistan’ın Milli Bayramı, Tarafsızlık Günü
 
5. Türkmenistan’ın Türkmenabat Şehrinde 8 Ağustos 2002 Tarihinde Düzenlenen Halk Maslahatı’nda Alınan Bir Kararla Türkmenistan’da Ay ve Gün Adları Aşağıdaki Şekilde Değiştirilmiştir:
Değiştirilen Ay Adları :
Ocak - Türkmenbaşı
Şubat - Bayrak
Mart - Nevruz
Nisan - Kurbansultan (Ene)
Mayıs - Mahdumguli
Haziran - Oğuzhan
Temmuz - Korkutata
Ağustos - Alparslan
Eylül - Ruhname
Ekim - Garaşsızlık
Kasım - Sultansancar
Aralık – Bitaraflık
 
Değiştirilen Gün Adları :
Pazartesi - Baş gün
Salı - Yaş gün
Çarşamba - Hoş gün
Perşembe - Soğap gün
Cuma - Anna gün
Cumartesi - Ruhiyet gün
Pazar - Dinç gün
 
6. Türkiye’de Türkmenistan ile Kardeşkent Olan Belediyeler
Ankara – Büyükşehir...................Aşkabat
Adana – Büyükşehir................... Daşoğuz
Adana – Kurtkulağı......................Kıpçak
Bilecik – Söğüt............................Göktepe
Çankırı – Merkez.........................Göktepe
Hatay – Antakya..........................Nebitdağ
Hatay – İskenderun.....................Türkmenbaşı
Hatay – Payas.............................Firuze
İstanbul – Büyükşehir..................Mari (Merv)
İzmir – Büyükşehir.......................Türkmenabat
Muğla – Marmaris........................Çeleken
 
7. Faydalı Adresler Bakanlıklar Adres Telefon, Faks
Ulaştırma Bakanlığı
744025, Aşkabat,
B. Annanova Cad. No: 2
E-mail: tcentr@online.tm
47-43-48
47-49-92
Faks: 47-03-91
 
İçişleri Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Mahtumkuli Cad. No:85
35-59-23
35-66-05
35-65-26
 
Sağlık ve Tıp Sanayi
Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Mahtumkuli Cad., No:90
35-58-34
35-10-63
35-50-32
 
Dışişleri Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Neytralniy Türkmenistan Cad.
No:16
39-21-88
35-16-66
35-45-15
Faks: 51-14-30
 
Kültür Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Puşkin Cad. No:14
35-35-65
35-49-87
35-35-60
 
Gaz ve Petrol Sanayi ve
Mineral Kaynakları Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Neytralniy Türkmenistan Cad.
No:28
E-mail:
ministryoilgas@online.tm
39-58-39
35-35-31
39-38-27
Faks: 39-38-21
 
Eğitim Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Göroglu Cad. No:2
39-58-03
35-13-73
Faks: 39-88-11
 
İnşaat Malzemeleri Sanayi
Bakanlığı
744005, Aşkabat,
Pervıy Steklozavodskiy Sok.
No :1
47-19-41
47-83-90
47-43-78
47-44-31
 
Çevre Koruma Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Kemine Cad., No:102
35-43-12
35-43-17
Faks: 51-16-13
 
İletişim Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Bitarap Türkmenistan Cad. No:40
E-mail: mincom@ telecom.tm
www.mct.gov.tm
35-21-52
Faks: 35-05-95
 
Sosyal Güvenlik Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Mollanepes Cad. No:3
35-30-03
35-66-50
35-21-37
39-05-68
39-65-87
 
Tarım Bakanlığı
744000, Aşkabat
Azadi Cad. No:63
E-mail: minselhoz@online.tm
35-66-91
35 48 12
Faks: 35 05 18
 
Su İşleri Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Gahriman Atamurat Niyazov
Şayolu, No: 30
39-06-15
42-65 50
Faks: 39 85 39
 
Ticaret ve Dış Ekonomik
İlişkiler Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Göroglu Cad. No:1
E-mail: mtfer@online.tm
35-10-47
35-32-56
35-10-64
Faks: 35 73 24
 
Tekstil Bakanlığı
744000, Aşkabat,
H. Annadurdıyeva Cad. No:52
Faks: 35-54-42
51-03-03
 
Ekonomi ve Maliye Bakanlığı
744000, Aşkabat,
N.Pomma Cad, No:4
51-06-87
51-18-23
 
Enerji ve Sanayi Bakanlığı
744000, Aşkabat,
N. Pomma Cad. No:6
E-mail: kuwwat@online.tm
35-73-59
35 38 70
39-06-82
51-23-43
Faks: 39-06-82
 
Savunma Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Galkınış Cad. No:4
39-37-26
35-22-59
 
Adalet Bakanlığı
744000, Aşkabat,
35-21-95
35-95-26
39-44-10
 
Türkmenistan Milli Güvenlik
Bakanlığı
744000, Aşkabat,
Mahtumkuli Cad. No: 93
35-32-42
39-28-85
43-31-42
43-45-14
 
Türkmenistan Milli İstatistik
ve Raporlama Enstitüsü
744000, Aşkabat,
Mahtumkuli Cad. No:72
39-42-65
39-11-57
35-61-41
35-37-58
 
İnsan Hakları ve Demokrasi
Enstitüsü
744000, Aşkabat,
Karl Libkneht Cad. No:47
39-34-81
35-08-26
 
Türkmenistan Devlet
Başkanlık Sarayı
744000, Aşkabat,
Karl Marks Cad. No:24
35-01-52
35-51-26
35-30-96
 
YARARLANILAN KAYNAKLAR :
- T.C. Başbakanlık, Dış Ticaret Müsteşarlığı Yayınları
- Dış Ticaret Müsteşarlığı, Aşkabat, Ticaret Müşavirliği, 2002 Yıllık Rapor
- T.C. Devlet Bakanlığı, Türk Cumhuriyetleri Sanayi İşbirliği Programı
- Hizmetler Sektörü Çalışma Heyeti, Kasım 1998
- DİE Verileri
- DEİK Bülteni, Türkmenistan Ekonomisi ve Türkiye İle İlişkiler, Mart 2000
- DPT Özel İhtisas Komisyonu Raporu, 2000
- DPT Verileri
- EBRD Transition Report, 1999
- EIU Turkmenistan Country Profile, 2000
- EIU Turkmenistan Country Report, September 2000
- EIU Turkmenistan Country Report, December 2000
- EIU, Turkmenistan Country Report, December 2001
- EIU, Turkmenistan Country Report, June 2002
- IMF, Turkmenistan Recent Economic Developments, 1999
- www.cia.gov
- www.iea.org
- www.igeme.org.tr
- www.ishad.org.tr
- www.dtm.gov.tr
- TİKA Yayınları
- Türk Eximbank
- Türkmenistan Milli İstatistik ve Raporlama Enstitüsü




 
 

turkbirdevbursa.tr.gg
 
 
=> Sen de ücretsiz bir internet sitesi kurmak ister misin? O zaman burayı tıkla! <=